Badania

Aby ułatwić wybór właściwych badań, przygotowaliśmy zestawy dopasowane do wieku, płci i potrzeb zdrowotnych.

meditest

Nasze badania

Amylaza

Badanie amylazy w surowicy służy do diagnostyki zapalenia trzustki oraz innych chorób tego narządu.

Do wzrostu aktywności amylazy dochodzi przede wszystkim w ostrym zapaleniu trzustki, ale także innych chorobach tego organu, a rzadziej również w niedrożności jelit, perforacji wrzodu dwunastnicy, zapaleniu pęcherzyka żółciowego, w chorobach ślinianek, w przewlekłych chorobach nerek, wątroby.

Do obniżonych stężeń amylazy dochodzi w przypadku mukowiscydozy, śluzowych i surowiczych nowotworów torbielowatych trzustki.

Amylaza w surowicy – kto i kiedy powinien wykonać badanie amylazy?
Badanie amylaza w surowicy zalecane jest osobom, u których występuje silny ból brzucha, mdłości, skąpe wymioty, wzdęcia, osłabienie, trudności z oddychaniem, dreszcze, wysoka gorączka, uogólnione bóle mięśni.

Aminotransferaza alaninowa (ALT)

Badanie ALT (aminotransferazy alaninowej) polega na określeniu poziomu enzymu wątrobowego – aminotransferazy alaninowej. Jest wykonywane jako badanie przesiewowe w kierunku uszkodzenia wątroby.

Oznaczenie aktywności ALT jest wykorzystywane w diagnostyce stanów zapalno-uszkodzeniowych wątroby niezależnie od etiologii.

Podwyższona aktywność enzymu występuje ponadto w: martwicy mięśnia sercowego (zawał mięśnia sercowego), po urazowe uszkodzenia serca (np. po zabiegach kardiochirurgicznych), uszkodzenia mięśni szkieletowych (zmiażdżenia kończyn, inne urazy, zapalenia mięśni, rzadziej dystrofia mięśniowa, rabdomioliza), w zatruciach i podczas stosowania niektórych leków, zwłaszcza z grupy statyn. Mniejsze wartości enzymu występują u pacjentów poddawanych dializie nerkozastępczej, z mocznicą, niedoborem witaminy B6 i w schyłkowej postaci martwicy wątroby.

Do najczęstszych przyczyn znacznego wzrostu aktywności ALT zalicza się czynniki wirusowe, niedokrwienne, toksyczne (np. zatrucie paracetamolem), autoimmunologiczne i wczesną fazę niedrożności dróg żółciowych.

Obserwowane w surowicy aktywności ALT (aminotransferazy alaninowej) są zwykle wyższe niż AST, co wynika ze zróżnicowanej lokalizacji komórkowej tych enzymów i różnych okresów ich półtrwania. Aktywność ALT w surowicy jest niezależnym wskaźnikiem niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD) i przemawia za insulinoopornością.

Aminotransferaza alaninowa – kto i kiedy powinien wykonać badanie ALT?

Badanie ALT (aminotransferazy alaninowej), podobnie jak badanie AST (aminotransferazy asparaginianowej) jest uważane za kluczowe w diagnostyce chorób i uszkodzeń wątroby. Oba testy często są zlecane równolegle w ramach tzw. panelu wątrobowego.

Wskazaniem do wykonania badania ALT są objawy sugerujące schorzenia wątroby (bóle brzucha, osłabienie, brak apetytu, żółtaczka, ciemny mocz, odbarwiony stolec, świąd skóry, nudności, wymioty).

Oznaczenie poziomu ALT (samodzielnie lub z innymi badaniami) jest rekomendowane osobom, które:

przyjmują leki, które mają negatywny wpływ na wątrobę,
mają lub miały przypadki chorób wątroby w rodzinie,
są szczególnie narażone na ryzyko zakażenia wirusem zapalenia wątroby,
mają nadwagę i/lub cukrzycę,
nadużywają alkoholu.

Badanie ALT (aminotransferazy alaninowej) wykonuje się też w przypadku osób z niespecyficznymi objawami, w celu wykluczenia chorób wątroby. U osób ze zdiagnozowaną chorobą wątroby cykliczne oznaczanie poziomu ALT jest pomocne w monitorowaniu skuteczności leczenia.

Aminotransferaza asparaginianowa (AST)

Badanie AST polega na ocenie poziomu aminotransferazy asparaginianowej we krwi, jednego z głównych enzymów wątrobowych. Stosowane jest w diagnostyce stanów zapalnych wątroby (ostrych lub przewlekłych).

Badanie to wykonuje się głównie u pacjentów z podejrzeniem choroby wątroby. Kiedy tkanka wątroby dotknięta jest przez proces chorobowy lub uraz wówczas komórki ulegają rozpadowi, AST zostaje uwolniona do krążenia, a jej aktywność w surowicy krwi wzrasta. Nawet niewielkie zmiany dotyczące błony komórkowej hepatocytów powodują istotny wzrost aktywności enzymu.

Do najczęstszych przyczyn znacznego wzrostu aktywności AST zalicza się czynniki: wirusowe, niedokrwienne, toksyczne (np. zatrucie paracetamolem), autoimmunologiczne i wczesną fazę ostrej niedrożności dróg żółciowych. Podwyższoną aktywność enzymu zaobserwowano w chorobach wątroby (zapalenie wątroby – niezależnie od etiologii), martwicy mięśnia sercowego (zawał, zapalenie mięśnia sercowego, operacje kardiochirurgiczne), uszkodzeniu mięśni szkieletowych (urazy, dystrofia mięśniowa, rabdomioliza w przebiegu zatruć i stosowania niektórych leków np. statyn), mononukleozie zakaźnej, hemolizie, hipoksji, zapaleniu trzustki, uszkodzeniu mózgu, nadczynności nadnerczy. Nasilenie aktywności aminotransferaz najczęściej odzwierciedla stopień uszkodzenia wątroby, nie ma to jednak znaczenia prognostycznego.

AST ma przede wszystkim znaczenie w diagnostyce laboratoryjnej chorób wątroby, takich jak wirusowe i toksyczne uszkodzenie wątroby, żółtaczka zastoinowa, marskość, przerzuty nowotworowe.

Aminotransferaza asparaginianowa – kto i kiedy powinien wykonać badanie AST?

Wskazaniem do wykonania badania AST (aminotransferazy asparaginianowej) są objawy, które mogą wskazywać na chorobę wątroby. Należą do nich osłabienie, brak apetytu, żółtaczka, nudności, bóle brzucha, wymioty, ciemny mocz, odbarwiony stolec, świąd skóry.

Lekarz może zlecić oznaczenie poziomu aminotransferazy asparaginianowej (AST) (samodzielnie lub z innymi badaniami) także osobom, które:

przyjmują leki mogące uszkodzić wątrobę,
nadużywają alkoholu,
wskazały na przypadki chorób wątroby wśród bliskich,
są szczególnie narażone na ryzyko zakażenia wirusem zapalenia wątroby,
mają nadwagę i/lub cukrzycy.

Badanie AST (aminotransferazy asparaginianowej) wykonuje się też, by wykluczyć choroby wątroby u osób, które mają mało nasilone, niespecyficzne objawy. U osób ze zdiagnozowaną chorobą wątroby okresowe oznaczanie poziomu AST pozwala na monitorowanie skuteczności leczenia.

Badanie AST (aminotransferazy asparaginianowej) często jest zlecane razem z badaniem ALT (aminotransferazy alaninowej) – oba testy są szczególnie istotne w diagnostyce chorób i uszkodzeń wątroby, zalicza się je do tzw. panelu wątrobowego.

ASO (test ilościowy)

Badanie ASO wykonuje się w diagnostyce świeżego zakażenia paciorkowcem z grupy A (Streptococcus pyogenes), a także w celu rozpoznawania powikłań, takich jak gorączka reumatyczna lub/i zapalenie kłębuszków nerkowych po przebytej infekcji paciorkowcem z grupy A (Streptococcus pyogenes).

Badanie ASO jest wykonywane w przypadku podejrzenia gorączki reumatycznej, która obecnie pojawia się w Polsce rzadko. Wśród innych schorzeń związanych z zakażeniem paciorkowcami znajdują się m.in. ostre kłębuszkowe zapalenie nerek i zapalenie wsierdzia.

Wskazaniem do wykonania badania ASO są symptomy mogące świadczyć o gorączce reumatycznej bądź kłębuszkowym zapaleniu nerek, takie jak:

gorączka;
bóle w klatce piersiowej;
płytki oddech;
obrzęki;
odczucie zmęczenia;

Badanie zleca się też w sytuacji, gdy u chorej osoby niedawno występował ból gardła, a nie wykonano szybkich testów diagnostycznych lub nie wykonano posiewu w kierunku Streptococcus grupy A.

Białko całkowite

Badanie białka całkowitego w surowicy jest wykonywane jako badanie przesiewowe w kierunku ogólnej oceny stanu zdrowia pacjenta, w diagnostyce zaburzeń funkcjonowania wątroby i nerek, w celu oceny stanu odżywienia pacjenta, czy ustalenia przyczyn zespołów obrzękowych.

Całkowite białko krążące w osoczu składa się z bardzo wielu pojedynczych białek o licznych, specyficznych strukturach i funkcjach. Są one elementami budulcowymi narządów, mogą pełnić funkcję hormonów, enzymów, transporterów regulujących wiele procesów w organizmie. Dwie podstawowe frakcje białek to albumina i globuliny.

Badanie białka całkowitego pomocne jest zatem w ocenie ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Służy do oceny stanu odżywienia pacjenta, do diagnostyki chorób wątroby i nerek.

Podwyższone stężenia białka całkowitego w surowicy mogą występować w szpiczaku plazmocytowym, makroglobulinemii Waldenströma, w różnych gammapatiach, w stanach odwodnienia organizmu.

Obniżone stężenia białka całkowitego w surowicy mogą występować w stanach niedożywienia (na skutek głodzenia lub zaburzeń wchłaniania pokarmów z przewodu pokarmowego), w ciężkich uszkodzeniach wątroby, w zespole nerczycowym, w dysfunkcji nerek prowadzącej do utraty białek, w stanach przewodnienia, w ciężkich oparzeniach.

Białko całkowite – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Badanie białka całkowitego w surowicy zalecane jest osobom diagnozowanym w kierunku chorób wątroby, nerek i szpiku kostnego oraz w celu oceny ogólnego stanu zdrowia. Badanie może być pomocne w sytuacji odwodnienia pacjenta lub jego niedożywienia na skutek chorób przebiegających z częstymi biegunkami, w ciężkich wymiotach, w stanach zapalnych, w chorobie Addisona.

Bilirubina całkowita

Badanie bilirubiny całkowitej w surowicy służy jako przesiewowe badanie w diagnostyce chorób wątroby i dróg żółciowych. Jest także stosowane w diagnostyce niedokrwistości o podłożu hemolitycznym.

Bilirubina jest końcowym produktem rozpadu hemu, związku, z którego zbudowana jest hemoglobina (białko – barwnik krwinek czerwonych – erytrocytów), który odgrywa zasadniczą rolę w przenoszeniu tlen z płuc do tkanek organizmu oraz zwracaniu dwutlenek węgla z tkanek do płuc.

Badanie bilirubiny całkowitej obejmuje pomiar obu frakcji tj. bilirubiny wolnej (inaczej: pośredniej/niesprzężonej) i bilirubiny związanej (inaczej: bezpośredniej/sprzężonej).

Gdy dochodzi do wzrostu bilirubiny całkowitej w surowicy, obserwuje się żółtaczkę (zabarwienie na żółtawy kolor białej części gałek ocznych, skóry oraz błon śluzowych w zależności od stopnia nasilenia zmian). Do zwiększenia stężenia bilirubiny we krwi może dochodzić w niedrożności przewodów żółciowych, w zaburzeniach funkcji metabolicznych wątroby uniemożliwiających sprawne jej eliminowanie z fizjologicznego rozpadu krwinek czerwonych lub na skutek nadmiernego rozpadu erytrocytów w przebiegu niedokrwistości hemolitycznej.

Dla zróżnicowania przyczyny powstałej żółtaczki jednocześnie z oznaczeniem bilirubiny całkowitej w surowicy wykonuje się badanie także frakcji bilirubiny bezpośredniej i wylicza stężenie bilirubiny pośredniej.

Niskie stężenia bilirubiny całkowitej nie są niepokojące i nie świadczą o rozwoju stanów patologicznych w organizmie pacjenta.

Bilirubina całkowita – kto i kiedy powinien wykonać badanie bilirubiny?

Badanie bilirubiny całkowitej w surowicy jest wskazane w przypadku wystąpienia żółtaczki, w sytuacji, gdy lekarz podejrzewa uszkodzenie wątroby lub w objawach wskazujących na choroby wątroby, niedrożność przewodów żółciowych, a także w diagnostyce niedokrwistości hemolitycznych.

Pacjent, który zaobserwuje zażółcenie powłok skórnych, oddawanie ciemnego moczu o barwie ciemno-bursztynowej, ma przewlekłe choroby wątroby, lub zapalenie wirusowe wątroby, podejrzewa zatrucie lekami, ma bóle i wzdęcia brzucha lub wykryte u niego zostały w badaniach kontrolnych nieprawidłowe parametry morfologii krwi wskazujące na możliwość niedokrwistości, lub podwyższone stężenie enzymów charakterystycznych dla wątroby może wykonać badanie bilirubiny całkowitej w surowicy.

U noworodków z żółtaczką badanie stężenia bilirubiny jest standardowym postępowaniem monitorującym stan pacjenta.

Test ciążowy, gonadotropina kosmówkowa (B-HCG)

Oznaczenie stężenia ludzkiej gonadotropiny kosmówkowej (hCG) w surowicy stosowane jest do potwierdzania i oceny rozwoju ciąży.

Ludzka gonadotropina kosmówkowa (hCG) jest sialoglikoprteiną produkowaną przez komórki trofoblastu i wydzielaną do krwi w bardzo wczesnej ciąży, jeszcze przed terminem spodziewanej miesiączki.

Stężenie HCG w surowicy oznacza się wykorzystując przeciwciała przeciw jednostce β tego hormonu. W pierwszych tygodniach ciąży stężenie βHCG podwaja się co około półtora dnia. Maksymalne stężenie obserwuje się między 8. a 10. tygodniem ciąży, potem zmniejsza się, osiągając w 14. tygodniu 20-30% stężenia maksymalnego i na takim poziomie utrzymuje się do końca ciąży. Gwałtowny wzrost stężenia βHCG w surowicy po zapłodnieniu sprawia, że jest ona idealnym markerem dla wczesnego potwierdzenia i monitorowania ciąży.

B-HCG gonadotropina kosmówkowa – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Dzięki dostępności czułych testów ilościowych do badania β-hCG w surowicy wykazano, że wartości stężeń HCG mogą mieć wartość predykcyjną w przypadkach poronień samoistnych, być pomocne w wykrywaniu ciąży ektopowej (kreślone stężenia β-HCG i brak widocznego pęcherzyka ciążowego w USG są podstawą w kierunku diagnostyki ciąży pozamacicznej i hospitalizacji) oraz ciąży mnogiej.

Oznaczane wzrosty stężenia beta-HCG w odstępie 48 godzin pozwalają na ocenę prawidłowości zagnieżdżenia zarodka w macicy (co może mieć zastosowanie w przypadku procedury in vitro).

Chlorki

Badanie poziomu chlorków we krwi należy do badań elektrolitów i przeważnie jest wykonywane w ramach tzw. jonogramu, równolegle z oznaczeniami m.in. sodu i potasu. Jest pomocne w diagnostyce i monitorowaniu zaburzeń równowagi wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej organizmu.

Chlorek jest głównym anionem kompensującym dodatni ładunek sodu w płynie pozakomórkowym. Wpływając na ciśnienie osmotyczne, utrzymuje integralność komórki. Oznaczanie chlorków we krwi pełni istotną rolę w monitorowaniu równowagi wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej.

Wskazania do wykonania badania chlorków to m.in.:

długotrwałe wymioty i/lub biegunka
wzmożone pragnienie (polidypsja)
zaburzenia oddychania

Okresowe oznaczanie chlorków we krwi jest zalecane osobom, u których zdiagnozowano:

przewlekłe choroby nerek, wątroby
nadciśnienie
cukrzycę
zaburzenia odżywiania

Chlorki w surowicy powyżej normy mogą być skutkiem odwodnienia lub spożywania nadmiernych ilości soli. Czynnikiem ryzyka wystąpienia tego stanu są też różne choroby układu moczowego, a także cukrzyca i zespół Cushinga.

Zbyt niski poziom chlorków we krwi (hipochloremia) najczęściej ma związek z ich nadmierną utratą, do której mogą prowadzić długotrwałe wymioty i biegunki. Do hipochloremii może też dochodzić m.in. w przewlekłych chorobach płuc i zespole Addisona.

Cholesterol całkowity

Badanie cholesterolu całkowitego w surowicy jest wykonywane jako badanie przesiewowe oceniające ryzyko hipercholesterolemii oraz służy jako podstawa do oceny innych ważnych parametrów z panelu badań lipidowych (lipidogramu): cholesterolu HDL, cholesterolu LDL i Nie-HDL, które są wskaźnikami w ocenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych w skali SCORE 2.

Na cholesterol całkowity składa się kilka różnych frakcji, w zależności od struktury białek, z którymi tworzy kompleksy zwane lipoproteinami, a które pomagają w jego transporcie, odkładaniu w tkankach, degradacji i eliminacji z organizmu. Dwie główne frakcje cholesterolu to cholesterol-HDL (tzw. „dobry cholesterol”) oraz cholesterol-LDL (tzw. „zły cholesterol”).

Wysoki poziom cholesterolu całkowitego może wynikać z diety zawierającej zbyt dużą zawartość tłuszczów nasyconych, z bardzo mało aktywnego stylu życia, z niedoczynności tarczycy, chorób wątroby, chorób nerek, ze stosowania leków (glikokortykoidów, prostaglandyn) oraz na skutek uwarunkowań genetycznych.

Obniżone stężenia cholesterolu całkowitego obserwuje się w nadczynności tarczycy, zaawansowanych i ciężkich chorobach wątroby, w wyniszczeniu.

Cholesterol całkowity – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Badanie cholesterolu całkowitego w surowicy wskazane jest okresowo do wykonania u osób dorosłych jako przesiewowe badanie profilaktyczne, a szczególnie u osób z grupy ryzyka:

palacze papierosów,
osoby z otyłością i nadwagą,
prowadzący siedzący, mało aktywny tryb życia,
osoby popełniające błędy żywieniowe (diety bogatotłuszczowe),
osoby z cukrzycą lub w stanie przedcukrzycowym,
osoby z nadciśnieniem tętniczym,
osoby z chorobami wątroby i nerek,
osoby z dysfunkcją gruczołu tarczycowego,
osoby z rodzinnymi skłonnościami do rozwoju dyslipidemii, hipercholesterolemii, z chorobą niedokrwienną serca.

Cholesterol HDL

Badanie cholesterolu HDL jest stosowane do diagnostyki ryzyka rozwoju miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych, a także do oceny skuteczności wprowadzonych zmian w stylu życia i leczenia farmakologicznego u pacjentów z hiperlipoproteinemią i otyłością. Badanie HDL (cholesterolu HDL) wykonuje się jako część badania przesiewowego, razem z cholesterolem całkowitym lub jako składnik profilu lipidowego (cholesterol, LDL cholesterol, HDL cholesterol, triglicerydy).

Obniżone stężenia frakcji cholesterolu HDL, szczególnie w połączeniu z podwyższonym stężeniem triglicerydów (hipertriglicerydemią) znacznie zwiększa ryzyko rozwoju miażdżycy, choroby wieńcowej i zawału mięśnia sercowego.

Wyższe stężenia cholesterolu HDL chronią przed występowaniem choroby niedokrwiennej serca i miażdżycą. Dlatego Cholesterol HDL jest uznawany za tzw. „dobry cholesterol”.

Badanie cholesterolu HDL jest jednym z badań panelu lipidowego (lipidogramu) i powinno być wykonywane i oceniane równocześnie z oznaczeniem poziomu cholesterolu całkowitego, triglicerydów oraz frakcji LDL cholesterolu (tzw., „złego cholesterolu”).

Cholesterol HDL – kto i kiedy powinien wykonać badanie ?

Badanie cholesterol HDL jest wskazane w kontroli profilu lipidowego pacjenta, (szczególnie, jeżeli poziom triglicerydów jest podwyższony), w celu okresowego monitorowania skuteczności wdrożonych działań zmieniających styl życia lub do oceny skuteczności farmakoterapii. Badanie zalecane jest też pacjentom, u których występują inne czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Cholesterol LDL

Badanie Cholesterol LDL zmierzony bezpośrednią metodą jest stosowane do diagnostyki ryzyka rozwoju miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych, a także do oceny skuteczności wprowadzonych zmiany w stylu życia i leczenia farmakologicznego u pacjentów z hiperlipoproteinemią.

Badanie stężenia frakcji LDL cholesterolu zmierzonego metodą bezpośrednią jest szczególnie potrzebne u pacjentów z poziomem triglicerydów powyżej 400 mg/dl.

Gdy dochodzi do wzrostu stężenia cholesterolu na skutek błędów dietetycznych, prowadzenia trybu życia o niskiej codziennej aktywności fizycznej, czy ze względu na uwarunkowania genetyczne cholesterol wnika do wnętrza komórek w nadmierny niekontrolowany sposób, a to sprzyja powstawaniu blaszki miażdżycowej.

Podwyższone stężenia cholesterolu LDL (tzw. „złego cholesterolu”) jest zatem wskaźnikiem ryzyka miażdżycy i rozwoju chorób sercowo-naczyniowych (jak np. choroba wieńcowa, zawał serca, udar mózgu).

Rekomendowane stężenia powinny wynosić odpowiednio:

Cholesterol-LDL – poniżej 115 mg/dL ( <3,0 mmol/L) – dla niskiego ryzyka sercowo-naczyniowego wg skali SCORE2
Cholesterol-LDL – poniżej 100 mg/dL ( <2,5 mmol/L) – dla umiarkowanego ryzyka sercowo-naczyniowego wg skali SCORE2
Cholesterol- LDL – poniżej 70 mg/dL ( <1,8 mmo/L) i o ≥50% w stosunku do wartości wyjściowej – dla dużego ryzyka sercowo-naczyniowego wg skali SCORE2
Cholesterol-LDL – poniżej 55 mg/dL ( <1,4 mmol/L) i o ≥50% – w stosunku do wartości wyjściowych dla bardzo dużego ryzyka sercowo-naczyniowego wg skali SCORE 2

Do wzrostu stężenia cholesterolu LDL dochodzi w genetycznie uwarunkowanych stanach hipercholesterolemii, w niedoczynności tarczycy, w przewlekłych chorobach nerek i zespole nerczycowym, w chorobach wątroby przebiegających z cholestazą, na skutek przyjmowania niektórych leków (np. kortykosteroidów) oraz na skutek błędów żywieniowych i nieaktywnego stylu życia.

Obniżone stężenia cholesterolu LDL mogą wystąpić w nadczynności tarczycy, w sepsie, w zaawansowanej marskości wątroby oraz u osób z genetycznie uwarunkowanym niedoborem lipoprotein.

Cholesterol LDL – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Badanie cholesterolu LDL bezpośrednio zmierzony jest wskazane do wykonania w kontroli profilu lipidowego pacjenta, szczególnie jeżeli poziom triglicerydów jest znacznie podwyższony i przewyższa wartość 400 mg/dL, w celu okresowego monitorowania skuteczności wdrożonych działań zmieniających styl życia lub skuteczności farmakoterapii.

Badanie zalecane jest też pacjentom, u których występują inne czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Białko C-reaktywne CRP-hs (wysokiej czułości)

Badanie to wykorzystywane jest w diagnostyce ostrych stanów zapalnych, oznaczanie pozwala nie tylko na potwierdzenie toczącej się infekcji, ale również monitorowanie jej przebiegu. Znaczenie diagnostyczne CRP jest ograniczone u pacjentów we wstrząsie, oparzonych oraz po zabiegach operacyjnych.

Białko C-reaktywne (CRP) jest białkiem ostrej fazy wytwarzanym w wątrobie pod wpływem cytokin prozapalnych. Jego stężenie we krwi wzrasta w wyniku, m.in. infekcji, w chorobach nowotworowych, chorobach układu tkanki łącznej i jelit, w okresie pooperacyjnym czy w wyniku zawału mięśnia sercowego.

Wzrost poziomu CRP bez współistniejącego stanu zapalnego obserwuje się również w niektórych nowotworach złośliwych, produkujących IL-6 (szpiczak mnogi, chłoniak ziarniczy, nowotwory jajników). W tych przypadkach stężenie CRP koreluje z rokowaniem i rozwojem nowotworu.

Test hsCRP jest wykorzystywany jako wskaźnik ryzyka rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego u osób klinicznie zdrowych. Zwykle wykonuje się go razem z innymi badaniami oceniającymi ryzyko chorób układu krążenia, takimi jak lipidogram.

Kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Bezpośrednim wskazaniem do badania CRP są:

diagnostyka w kierunku stanów zapalnych – prawidłowe stężenie CRP wyklucza ostre stany zapalne u osób dorosłych;
rozpoznanie uogólnionych infekcji u noworodków;
różnicowanie infekcji bakteryjnych i wirusowych;
wybór odpowiedniego leczenia stanów zapalnych (antybiotyki, sterydy, leki przeciwzapalne);
rozpoznanie zakażenia w przypadku przedwczesnego odejścia wód płodowych lub przedwczesnego porodu;
wykrycie współistniejącej infekcji w przebiegu tocznia, wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, białaczki lub po przeszczepie szpiku kostnego;
ocena ryzyka i prognozowanie w hemodializie, ocena ryzyka odrzutu przeszczepu nerki – (poziom CRP podnosi się 3 dni przed wzrostem kreatyniny);

Oznaczenie hsCRP powinno się wykonać 2-krotnie, w odstępie 2 tygodni, a za wynik należy przyjąć wartość średnią. Nie należy wykonywać badania hsCRP u osób w czasie infekcji, z urazami lub zaostrzeniem choroby przewlekłej w ostatnich dniach przed badaniem.

Stężenie CRP zmniejsza się podczas przyjmowania leków, takich jak: statyny, fibraty czy blokery receptora angiotensynowego. Obniżenie jego stężenia obserwuje się także u osób stosujących dietę niskowęglowodanową, a bogatą w tłuszcze. Umiarkowane spożycie alkoholu i zwiększona aktywność fizyczna również zmniejszają stężenie tego wskaźnika.

Wg American Heart Association ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych w zależności od poziomu hsCRP przedstawia się następująco:

Ryzyko: niskie
Poziom hs CRP < 1 mg/l

Ryzyko: średnie
Poziom hs CRP 1 – 3 mg/l

Ryzyko: wysokie
Poziom hs CRP > 3 mg/l

Poziom CRP wzrasta wraz ze wzrostem wskaźnika masy ciała BMI, co jest bardziej widoczne u kobiet niż u mężczyzn. Stosowanie hormonalnej terapii zastępczej u kobiet po menopauzie również może prowadzić do niewielkich zmian (wzrostu) stężenia. Stężenie CRP u osób palących papierosy może wzrosnąć nawet do 25 mg/L.

Czynnik reumatoidalny (RF) – ilość

Badanie RF (czynnik reumatoidalny) jest wykonywane w diagnostyce reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS) lub zespołu Sjögrena, a także w celu monitorowaniu skuteczności leczenia u osób cierpiących na te choroby.

Podwyższone stężenie RF różnego stopnia występuje w całym szeregu autoimmunologicznych chorób reumatycznych oraz innych schorzeniach niereumatycznych, takich jak:

wirusowe zapalenie wątroby typu B (WZW typu B)
inne przewlekłe choroby wątroby
sarkoidoza
śródmiąższowe zapalenie płuc
gruźlica
kiła
malaria

Warto wiedzieć, że podwyższone stężenie RF stwierdza się u 1-5% ludzi zdrowych i u 10% osób po 65 r.ż.

Badanie RF wykonuje się, gdy istnieje podejrzenie, że objawy występujące u pacjenta są związane z reumatoidalnym zapaleniem stawów lub zespołem Sjögrena. Mowa o takich symptomach, jak:

bóle i obrzęki stawów
bóle mięśni
suchość w ustach
suche oczy

Czas kaolinowo - kefalinowy (APTT)

Czas kaolinowo – kefalinowy to test czynnościowy, który informuje o funkcjonowaniu układu krzepnięcia krwi. Badanie APTT jest wykonywane u osób z krwawieniami lub zakrzepicą niewiadomego pochodzenia, a także u osób leczonych heparyną niefrakcjonowaną. Ponadto określenie czasu kaolinowo-kefalinowy jest jednym z badań wykonywanych przed zabiegami operacyjnymi (tzw. profil przedoperacyjny).

Badanie APTT jest badaniem przesiewowym, które można wykonać w celu monitorowania stanu zdrowia oraz przed planowaną operacją.

Pomiar APTT jest także stosowany:

do diagnostyki różnicowej skaz krwotocznych,
kontroli leczenia heparyną,
kontroli terapii substytucyjnej przy hemofilii A i hemofilii B,
kontroli przedoperacyjnej,
jako badanie przesiewowe pod kątem występowania koagulopatii.

Ferrytyna

Ferrytyna jest najlepszym parametrem oceny niedoborów żelaza, pełni funkcję magazynu żelaza w organizmie, a jej stężenie odzwierciedla zapasy tego pierwiastka w ustroju. Stężenie ferrytyny w surowicy jest proporcjonalne do zasobów ustrojowych żelaza (1µg/L ferrytyny odpowiada 8mg żelaza). Wskazaniem do oznaczenia stężenia ferrytyny jest poszukiwanie przyczyn niedoboru żelaza.

Poziom ferrytyny spada poniżej zakresu referencyjnego w obniżeniu zasobów żelaza ustrojowego, nawet jeśli poziom żelaza czynnościowego pozostaje w normie (rozpuszczalny receptor transferyny nie jest jeszcze podwyższony) oraz brak jest objawów niedokrwistości (MCV, Hb w zakresach). Jest to tak zwany bezobjawowy niedobór żelaza (za wartość progową uważa się 12µg/L). Jeżeli niedoborowi żelaza towarzyszy zmniejszone wysycenie transferryny (poniżej 15%) mówimy o utajonym niedoborze żelaza. Jawny niedobór żelaza (niedokrwistość z powodu niedoboru żelaza) występuje w przypadku spadku poziomu hemoglobiny poniżej zakresów referencyjnych.

Ferrytyna należy do białek ostrej fazy, do grupy których stężenie wzrasta 2-3 krotnie w stanie zapalnym i białek tzw. II rzutu (gdzie wzrost ich stężenia następuje po 24-48 h, szczyt przypada na 72 h, eliminowane są po kilku lub kilkunastu dniach i dopiero po tym czasie ich stężenia normalizują się). W stanach zapalnych wzrasta nieswoiście (w przebiegu infekcji, w chorobach nowotworowych i zaburzeniach funkcji wątroby). W przewlekłych stanach zapalnych można wykluczyć niedobór żelaza, jeśli poziom ferrytyny przekracza 100µg/L, o niedoborze świadczy poziom poniżej 12µg/L.

Spadek stężenia ferrytyny we krwi odnotowuje się w niedokrwistości z niedoboru żelaza oraz w utajonym niedoborze żelaza.

Zwiększenie stężenia ferrytyny może być spowodowane nadmiarem żelaza w organizmie (hemochromatoza, hemosyderoza, wielokrotne przetoczenia krwi), toczącym się stanem zapalnym, wytwarzaniem ferrytyny przez tkanki nowotworowe, uwolnieniem ferrytyny z rozpadających się komórek, różnego rodzaju patologiami wątroby. U pacjentów z uszkodzeniami miąższu wątroby często występuje podwyższony poziom ferrytyny, spowodowany prawdopodobnie obniżonym jej rozpadem.

Ferrytyna – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Wskazaniem do badania ferrytyny jest poszukiwanie przyczyn niedoboru żelaza, różnicowanie niedokrwistości, diagnostyka nadmiaru żelaza (wczesne rozpoznanie hemochromatozy oparte na wzroście poziomu ferrytyny) lub kontrola u pacjentów przyjmujących preparaty żelaza ze szczególnym uwzględnieniem pacjentów dializowanych z dodatkową substytucją tego pierwiastka w monitorowaniu leczenia erytropoetyną.

Fibrynogen

Fibrynogen (osoczowy czynnik I) jest białkiem syntetyzowanym w komórkach wątroby, w małym stopniu również przez megakariocyty. Uczestniczy w procesie tworzenia skrzepu. Jego oznaczenie jest pomocne w ocenie prawidłowości przebiegu procesu krzepnięcia krwi.

Jest białkiem ostrej fazy i w związku z tym jest podwyższony w stanach zapalnych (ostre stany gorączkowe, choroby zakaźne, duże zabiegi operacyjne, urazy). Fizjologiczne fibrynogen jest podwyższony w czasie ciąży i miesiączki. Jest również niezależnym hemostatycznym czynnikiem ryzyka choroby niedokrwiennej serca.

Zwiększone stężenie fibrynogenu obserwuje się u ludzi starszych, u osób palących tytoń, w otyłości, w ciąży, w okresie menopauzy, przy stosowaniu antykoncepcji hormonalnej i hormonalnej terapii zastępczej, w stanach pooperacyjnych, po rutynowych szczepieniach ochronnych.

W wielu chorobach znaczny wzrost fibrynogenu może doprowadzić do nadkrzepliwości i przy udziale innych czynników sprzyjać rozwojowi zespołu rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego – DIC. Podwyższony poziom fibrynogenu może mieć wpływ na zwyrodnienie plamki żółtej oraz zakrzepicę żył głębokich. Wysokie stężenia fibrynogenu powiązane z rozwojem zakrzepu miażdżycowego mogą prowadzić nie tylko do demencji naczyniowe,j ale również wpływać na demencję w chorobie Alzheimera.

Do wzrostu stężenia fibrynogenu dochodzi w:

przebiegu chorób nerek (zespół nerczycowy, kłębuszkowe zapalenie nerek, zespół hemolityczno-mocznicowy),
kolagenozach (toczeń rumieniowaty układowy, zapalenie guzkowe okołotętnicze),
nocnej napadowej hemoglobinurii,
chorobach nowotworowych,
plamicy zakrzepowej małopłytkowej.

Stężenie fibrynogenu jest obniżone w:

wrodzonych niedoborach fibrynogenu,
chorobach wątroby (piorunujące zapalenie wątroby, marskość, martwica wątroby, śpiączka wątrobowa),
zespole rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego – DIC,
skazach fibrynolitycznych (pokrwotoczne, pourazowe, pooparzeniowe, ostra białaczka promielocytowa, nowotwory,
mononukleozie zakaźnej,
leczeniu fibrynolitycznym (streptokinaza, urokinaza, ankord) oraz innymi lekami np. fenobarbital, L-asparaginaza).

Wskazania do badania fibrynogenu to:

stosowanie antykoncepcji hormonalnej i hormonalnej terapii zastępczej,
choroby wątroby,
choroby nerek,
choroby nowotworowe,
choroba niedokrwienna serca.

Wolna trijodotyronina (FT3)

Badanie fT3 (stężenia wolnej trójjodotyroniny) służy do diagnostyki i monitorowania leczenia schorzeń tarczycy. Jest pomocne w różnicowaniu subklinicznej niedoczynności tarczycy, zatrucia T3-tyreotoksykozy i zespołu niskiej T3.

FT3 stanowi niezwiązaną z białkami frakcję osoczową trójjodotyroniny (T3).

Badanie fT3 (poziomu wolnej trójjodotyroniny) wykonuje się najczęściej razem z oznaczeniem fT4 oraz TSH w celu oceny funkcji tarczycy, oraz rozpoznania nadczynności lub niedoczynności tarczycy.

Sytuacje, gdy oznaczenie wolnej trójjodotyroniny jest szczególnie przydatne to:

choroba Graves-Basedowa, w której dochodzi do większego wzrostu T3 niż T4, gdzie wysokie stężenie T3 zapowiada brak remisji po leczeniu tyreostatycznym oraz jest czynnikiem ryzyka orbitopatii po terapii jodem promieniotwórczym;
oporodowa nadczynność tarczycy wymagająca rożnicowania pomiędzy poporodowym zapaleniem tarczycy a chorobą G-B. W poporodowej nadczynności tarczycy rośnie głównie fT4 a w chorobie G-B – fT3;
- wole guzkowe nadczynne u pacjentów z terenów z niedoborem jodu;
- nadczynność tarczycy indukowana amiodaronem, gdzie warunkiem jej rozpoznania jest podwyższone lub prawidłowe (ale w górnych granicach wartości referencyjnych) stężenie fT3 i obniżone TSH.

Wolna tyroksyna (FT4)

Oznaczenie stężenia wolnej tyroksyny (fT4) jest stosowane jako badanie uzupełniające w stanach zaburzonej regulacji wydzielania TSH. Służy do diagnostyki i monitorowania przebiegu leczenia chorób tarczycy.

W przypadku nieprawidłowego stężenia TSH oznaczenie stężenia wolnej tyroksyny (fT4) jest konieczne w celu oceny zaburzeń funkcji tarczycy.

Stężenie wolnej tyroksyny (fT4) należy interpretować wraz z innymi wskaźnikami pracy tarczycy tj. TSH (hormonem przysadki) i fT3 (wolną formą T3 trijodotyroniny – hormonu tarczycy).

Interpretując wyniki oznaczeń należy pamiętać, że zmiana stężenia TSH spowodowana zmianą stężenia hormonów obwodowych jest opóźniona i dochodzi do niej w pełni po 4-6 tygodniach (zjawisko opóźnienia przysadkowego). W praktyce klinicznej jest to szczególnie ważne podczas monitorowania leczenia substytucyjnego w niedoczynności tarczycy i tyreostatycznego w nadczynności tarczycy. Zmiany stężenia TSH zachodzą wolno i nie odzwierciedlają szybkiego wzrostu lub spadku hormonów obwodowych jakie występują w trakcie leczenia. Z tego powodu w monitorowaniu leczenia w trakcie pierwszych 2 miesięcy (w tym samym okresie po zmianie dawek leków) należy posługiwać się oznaczeniami wolnej tyroksyny (fT4) lub czasem fT3, a dopiero w późniejszym okresie TSH.

Hormon FT4 oceniany jest w kompleksowej ocenie czynności tarczycy, u pacjentów z objawami niedoczynności lub nadczynności czynności tarczycy.

Niektóre leki takie jak fenytoina, karbamazepina, furosemid, estrogeny, amiodaron, heparyna mogą podwyższać stężenie wolnej tyroksyny (fT4). Androgeny, glikokortykosteroidy, dopamina, aspiryna i niektóre leki przeciwbólowe mogą obniżać poziom wolnej tyroksyny (fT4).

Wolna tyroksyna (FT4)

W przypadku nieprawidłowego stężenia TSH oznaczenie stężenia wolnej tyroksyny (fT4) jest konieczne w celu oceny zaburzeń funkcji tarczycy.

Stężenie wolnej tyroksyny (fT4) należy interpretować wraz z innymi wskaźnikami pracy tarczycy tj. TSH (hormonem przysadki) i fT3 (wolną formą T3 trijodotyroniny – hormonu tarczycy).

Hormon FT4 oceniany jest w kompleksowej ocenie czynności tarczycy, u pacjentów z objawami niedoczynności lub nadczynności czynności tarczycy.

Gamma-glutamylotranspeptydaza (GGTP)

Oznaczanie aktywności GGTP jest istotnym wskaźnikiem diagnostycznym monitorującym funkcje wątroby i dróg żółciowych.

Podwyższone stężenie enzymu może być objawem kamicy pęcherzyka żółciowego oraz schorzeń wątroby. Częste spożywanie nawet niewielkich ilości alkoholu również podnosi stężenie GGTP. Ponadto parametr wzrasta po antybiotykoterapii, przyjmowaniu leków przeciwbólowych, przeciwgorączkowych oraz hormonalnych.

Gamma-glutamylotranspeptydaza – kto i kiedy powinien wykonać badanie GGTP?

Badanie GGTP warto wykonać, kiedy istnieje podejrzenie:

chorób wątroby np. zapalenie wątroby,
alkoholowej choroby wątroby,
nowotworu wątroby,
chorób kości jako przyczyny podwyższonego stężenia fosfatazy alkalicznej (ALP),
stanu zapalnego dróg żółciowych,
kamicy dróg żółciowych.

Wykonanie testu zalecane jest również u osób po długotrwałej terapii wybranymi lekami, np. fenobarbitalem.

Glukoza w surowicy

Celem badania glukozy jest oznaczenie jej poziomu w surowicy. Badanie stężenia glukozy na czczo jest jednym z podstawowych badań diagnostycznych, wykonywanych w celach profilaktycznych (badanie przesiewowe w kierunku cukrzycy lub stanu przedcukrzycowego). Ponadto umożliwia postawienie rozpoznania cukrzycy oraz monitorowanie jej leczenia. Oznaczanie glukozy we krwi jest badaniem niezbędnym u kobiet w ciąży.

Glukoza to monosacharyd, czyli cukier prosty, będący podstawowym źródłem energii dla organizmu człowieka, a dla układu nerwowego i mózgu jedynym. Odpowiedni poziom glukozy jest niezbędny do funkcjonowania wszystkich komórek w organizmie.

Interpretacja wyników badania glukozy we krwi:

prawidłowy poziom glukozy na czczo: 70–99 mg/dl;
nieprawidłowa glikemia na czczo (IFG, stan przedcukrzycowy): 100–125 mg/dl;
cukrzyca: ≥126 mg/dl.

Jakie mogą być przyczyny nieprawidłowego poziomu glukozy we krwi?

Najczęstszą przyczyną hiperglikemii (zwiększonego poziomu glukozy) jest cukrzyca (typu 1 – polegająca na niedoborze insuliny lub typu 2 – polegająca na zwiększonej oporności tkanek na insulinę). Dwukrotnie stwierdzone podwyższenie poziomu glukozy na czczo > 126 mg/ml upoważnia do rozpoznania cukrzycy.

Podwyższony poziom glukozy obserwuje się również w ciąży – może wówczas dochodzić do tzw. cukrzycy ciężarnych. Pozostałe przyczyny hiperglikemii to nadczynność tarczycy, nadczynność nadnerczy oraz choroby trzustki.

Przyczyny hipoglikemii, czyli obniżonego poziomu glukozy to niedoczynność nadnerczy, insulinoma – guz trzustki wydzielający insulinę, lub najczęściej – nieprawidłowa kontrola poziomu cukru w przebiegu cukrzycy i zespół poposiłkowy (występujący po operacjach żołądka).

Glukoza – kto i kiedy powinien wykonać badanie poziomu glukozy?

Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego badanie poziomu glukozy we krwi na czczo powinno być wykonywane:

co 3 lata – u osób zdrowych, po 45 r.ż.;
co rok – u osób z grupy ryzyka cukrzycy.

Zwiększone ryzyko zachorowania na cukrzycę występuje, gdy:

mamy nadwagę lub otyłość (BMI ≥ 25 kg/m ² lub obwód talii >80 cm (kobiety) i >94 cm (mężczyźni),
ktoś w naszej rodzinie choruje na cukrzycę (rodzice/rodzeństwo),
mamy podwyższone ciśnienie tętnicze krwi (≥140/90 mm Hg) i/lub cierpimy na inną chorobę układu krążenia,
mamy podwyższone parametry lipidów (stężenie cholesterolu frakcji HDL< 40 mg/dl lub/i trójglicerydów > 150 mg/dl),
prowadzimy siedzący tryb życia,
w poprzednim pomiarze wystąpił tzw. stan przedcukrzycowy, czyli poziom glukozy ≥ 100 mg/dl,
w ciąży wystąpiła cukrzyca ciążowa i/lub dziecko urodziło się z masą ciała >4 kg.

Wirus zapalenia wątroby typu B (WZW B, HBV) antygen HBs

Oznaczenie powierzchniowego antygenu HBs jest wstępnym badaniem przesiewowym w rozpoznawaniu ostrej i przewlekłej infekcji wirusem zapalenia wątroby typu B (HBV).

W przedklinicznym i wczesnym klinicznym okresie WZW typu B stwierdza się we krwi antygen powierzchniowy HBs (HBsAg). Pojawia się on we krwi jeszcze przed wystąpieniem pierwszych objawów infekcji. Antygen HBs służy do diagnostyki Wirusowego Zapalenia Wątroby typu B (WZW B) i wykrywania obecności wirusa zapalenia wątroby typu B (HBV).

Jest to tzw. antygen wczesny, który utrzymuje się we krwi do 10 tygodni (pojawia się średnio od 3-6 tygodni od zakażenia). Jego obecność wskazuje na ostrą, aktywną infekcję i wysoką zakaźność. Jeśli HbsAg utrzymuje się we krwi dłużej niż 10-12 tygodni, może to sugerować przejście zakażenia w stan przewlekły.

Dodatni wynik HBsAg świadczy o ostrym lub przewlekłym zakażeniu WZW typu B, lub o nosicielstwie, gdy podwyższony poziom HBsAg występuje we krwi ponad 6 miesięcy. Głównymi źródłami zakażenia wirusem HBV są krew i preparaty krwiopochodne, kontakty seksualne, droga okołoporodowa.

Szczepienie przeciwko HBV nie powoduje dodatniego wyniku HBsAg, występuje on tylko u osób, które zetknęły się z wirusem. Z tego powodu w przypadku wyniku dodatniego konieczna jest dalsza diagnostyka.

HBS – ANTYGEN HBS (WZW TYPU B) (V39) – kto i kiedy powinien wykonać?

Badanie antygenu HBs jest wykonywane jako:

- badanie przesiewowe w diagnostyce zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu B,
- badanie przesiewowe u dawców narządów lub krwi,
- do oznaczenia statusu immunologicznego przed wykonaniem szczepienia.

Wirus zapalenia wątroby typu B (WZW B, HBV) przeciwciała przeciwko antygenowi Hbs

Badanie HBs (przeciwciał anty-HBs) umożliwia wykrycie wcześniejszej ekspozycji na wirusa HBV, który powoduje wirusowe zapalenie wątroby typu B. Ich obecność we krwi wskazuje na zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu B (HBV). Badanie wykonuje się w celu ustalenia stadium choroby lub określenia konieczności szczepienia (jeśli anty-HBs są nieobecne).

Przeciwciała przeciw HBs służą do diagnostyki wirusowego zapalenia wątroby typu B (WZW B) i wykrywania obecności wirusa zapalenia wątroby typu B (HBV). W przypadku zakażenia układ odpornościowy zaczyna produkować przeciwciała anty-HBs, których podstawowym celem jest zwalczanie wirusa HBV. Anty-HBS pojawia się pomiędzy 4. a 6. miesiącem od zakażenia, a w surowicy utrzymuje się przez wiele lat.

HBS – przeciwciała przeciw HBs (WZW typu B)- kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Badanie przeciwciał anty-HBs wykonuje się:

przy podejrzeniu zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu B (HBV),
w przypadku wystąpienia objawów WZW typu B u osób, które mogły być narażone na kontakt z wirusem typu B,
przy diagnostyce lub u osób z przewlekłą chorobą wątroby o innej przyczynie,
po szczepieniu przeciw WZW typu B (w celu oceny jego skuteczności) lub po terapii przeciwwirusowej.

Wirus zapalenia wątroby typu C (WZW C, HCV) przeciwciała

Badanie krwi na obecność przeciwciał przeciw-HCV ma istotne znaczenie w diagnostyce wirusowego zapalenia wątroby typu C (WZW typu C) i ma charakter wstępnego badania przesiewowego.

Przeciwciała przeciwko HCV pojawiają się we krwi średnio 7 tygodni od zakażenia (3-10 tygodni). W chwili ujawnienia się choroby przeciwciała przeciw – HCV są obecne u 50–70% chorych, a po 3 miesiącach u >90%. U niektórych pacjentów, np. osób z niedoborem odporności, dializowanych lub poddawanych immunosupresji nie stwierdza się serokonwersji i przeciwciała przeciw-HCV mogą być niewykrywalne we krwi mimo istniejącego zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu C.

Obecność przeciwciał anty-HCV wskazuje na to, że dana osoba może być zakażona HCV, może być nosicielem tego wirusa albo może przenosić zakażenie. Chociaż u większości zakażonych osób nie występują objawy kliniczne, zakażenie HCV może doprowadzić do przewlekłego zapalenia wątroby, marskości wątroby i/lub zwiększonego ryzyka wystąpienia raka wątrobowokomórkowego.

Większość chorych w przypadku przewlekłego zakażenia nie odczuwa żadnych dolegliwości. Najczęstszym objawem jest uczucie zmęczenia oraz obniżony nastrój. Ponadto może pojawić się nieznaczne powiększenie wątroby, a czasem także żółtaczka, występująca stale lub pojawiająca się okresowo. Okresowe zaostrzenie przewlekłego zapalenia wątroby typu C może przypominać ostre WZW. U ponad 70% chorych występują objawy dotyczące innych narządów i układów niż wątroba. Czasem pierwsze pojawiają się objawy związane z powikłaniami WZW typu C, czyli np. marskością wątroby lub pozawątrobowymi powikłaniami związanymi z nieprawidłowym funkcjonowaniem układu odpornościowego, mogą występować także objawy skórne.

Obecność przeciwciał przeciw HCV nie jest podstawą do rozpoznania choroby, w przypadku uzyskania wyniku dodatniego konieczna jest dalsza diagnostyka, zawsze należy wykonać test potwierdzenia poprzez badanie RNA wirusa HCV metodą Real Time-PCR. Obecność przeciwciał może świadczyć o ostrym, przewlekłym oraz przebytym zakażeniu. Przeciwciała utrzymują się przez wiele lat lub nawet przez całe życie i nie chronią przed ponownym zakażeniem.

Badanie przeciwciał przeciwko HCV – kto i kiedy powinien wykonać?

Badanie powinno być wykonane w sytuacji, gdy możliwy był kontakt z krwią osoby zakażonej, ze względu na okienko serologiczne, czyli czas potrzebny do wytworzenia przeciwciał, badanie wykonuje się co najmniej po 4 tygodniach od potencjalnego zakażenia.

Wskazniem do wykonania badanie jest również poziom enzymu wątrobowego ALT (aminotransferazy alaninowej) powyżej 35 U/l. Wysoki poziom tego enzymu może być spowodowany zakażeniem wirusem HCV.

Hemoglobina Glikowana (HbA1c)

Oznaczenie hemoglobiny glikowanej HbA1c służy do oceny wyrównania metabolicznego cukrzycy, odzwierciedla średnią glikemię w ciągu 3 miesięcy.

Stężenie glikowanej pochodnej hemoglobiny jest proporcjonalne do stężenia glukozy we krwi. Poziom glikowanej hemoglobiny HbA1c odzwierciedla średnie stężenie glukozy we krwi w ciągu ok. 3 miesięcy (czas przeżycia erytrocytów).

Nowe wytyczne Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (marzec 2021) wskazują jeszcze jedno kryterium rozpoznania – jest to hemoglobina glikowana (HbA1c). Już jednorazowy wynik HbA1c we krwi wynoszący co najmniej 48 mmol/ml, czyli więcej niż 6,5%, upoważnia do zdiagnozowania cukrzycy.

Hemoglobina glikowana (HbA1c) – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Badanie hemoglobiny glikowanej pozwala na rozpoznanie i monitorowanie cukrzycy. Pozwala określić, czy leczenie przebiega prawidłowo i ocenić ryzyko rozwoju lub postępu powikłań, które mogą wystąpić w jej przebiegu.

Czas protrombinowy (PT), INR

Czas protrombinowy jest badaniem pozwalającym na wykrycie wrodzonego lub nabytego niedoboru czynników V, VII, X oraz służy do monitorowania terapii przeciwzakrzepowej antagonistami witaminy K.

Skrócenie czasu protrombinowego nie ma istotnego znaczenia klinicznego, natomiast przedłużenie PT może wystąpić w następujących sytuacjach klinicznych: wrodzonych niedoborach czynników II, V, Vii i X, znacznych niedoborach fibrynogenu, dysfibrynogenemii i zaburzeniach polimeryzacji fibrynogenu, przewlekłych chorobach miąższu wątroby, niedoborach witaminy K, chorobie krwotocznej noworodków, leczeniu doustnymi antykoagulantami – antagonistami witaminy K, rozsianym wykrzepianiu wewnątrznaczyniowym (DIC), obecności inhibitorów krzepnięcia (heparyna, hirudyna, produkty degradacji fibrynogenu, krążące antykoagulanty), również w przebiegu białaczek, mocznicy, choroby Addisona-Biermera.

Badanie PT (czasu protrombinowego) jest badaniem wykonywanym w celu wyjaśnienia przyczyn nadmiernych krwawień, jest także badaniem z wyboru służącym do monitorowania terapii przeciwzakrzepowej antagonistami witaminy K.

Kreatynina w surowicy

Badanie poziomu kreatyniny służy ocenie funkcjonowania nerek. Ma zastosowanie m.in. w diagnostyce funkcji nerek, leczeniu chorób nerek i monitorowaniu efektywności dializy.

Poziom kreatyniny w surowicy u zdrowego człowieka jest wartością stosunkowo niezmienną (wahania dobowe nie przekraczają 15% wartości). Kreatynina jest filtrowana wyłącznie przez kłębuszki nerkowe. Oznaczenie jej stężenia pozwala ocenić czynność filtracyjną nerek, czyli wartość przesączania kłębuszkowego. Przesączanie kłębuszkowe to ta część krwi przepływającej przez nerki, która ulega przefiltrowaniu przez wszystkie czynne kłębuszki obu nerek. Prawidłowo jest to około 10% objętości przepływającej przez nerki krwi.

Podwyższone poziomy kreatyniny można zaobserwować u pacjentów z pogorszeniem czynności nerek, niewydolności nerek (ostrej i przewlekłej), spadku perfuzji nerek (hipotensja, odwodnienie), rabdomiolizie, po podaniu środków kontrastowych, w niewydolności wielonarządowej, we wstrząsie. Wzrost stężenia kreatyniny wskazuje również na przewlekłość procesu chorobowego.

Obniżone poziomy kreatyniny obserwuje się u pacjentów z małą masą mięśniową (również w przypadku spadku masy mięśniowej), stosujących restrykcyjne diety, niedożywionych, chorujących na choroby prowadzące do zaniku mięśni, w podeszłym wieku.

Kreatynina w surowicy – kto i kiedy powinien wykonać badanie poziomu kreatyniny?

Badanie poziomu kreatyniny we krwi jest przydatne w diagnostyce chorób przebiegających z objawami ze strony układu moczowego. Okresowo również w celu monitorowania leczenia chorób nerek lub do oceny czynności nerek podczas przyjmowania leków.

Kwas foliowy (witamina B9)

Badanie służy określeniu poziomu kwasu foliowego (witaminy B9) we krwi.

Kwas foliowy jest niezbędny do prawidłowego rozwoju układu krwiotwórczego (istotna rola w procesie hematopoezy razem z witaminą B12) i nerwowego. Bierze udział w przemianach aminokwasów. Najpoważniejsze skutki niedoboru kwasu foliowego to niedokrwistość megaloblastyczna, wady cewy nerwowej u płodu, wzrost poziomu homocysteiny.

Niedobór kwasu foliowego może być spowodowany niską zawartością w diecie (źródłem kwasu foliowego w diecie są: wątroba, szpinak, warzywa o ciemnozielonych liściach, rośliny strączkowe, sok pomarańczowy. Dostępność witaminy z naturalnych źródeł jest różna i zależna od stopnia uwolnienia ze struktur komórkowych w trakcie trawienia. Nieprawidłowe przechowywanie warzyw lub zbyt długa obróbka termiczna powodują utratę folianów).

Innymi przyczynami niedoboru kwasu foliowego są: zaburzenia wchłaniania spowodowane chorobami układu pokarmowego, niewystarczające wykorzystanie z powodu niedoboru enzymów lub leczenia antagonistami kwasu foliowego (leki przeciwmalaryczne), nadużywaniem alkoholu. Również stosowanie leków przeciwpadaczkowymi, doustnych leków antykoncepcyjnych może doprowadzić do niedoborów.

Wzmożone zapotrzebowanie na kwas foliowy występuje w ciąży.

Niedobór zarówno witaminy B12, jak i kwasu foliowego może prowadzić do powstania niedokrwistości makrocytowej.

Czynnościowy niedobór kwasu foliowego prowadzi do zwiększonego stężenia homocysteiny (upośledzenie ponownej metylacji homocysteiny do metioniny). Zwiększone stężenie homocysteiny może sprzyjać rozwojowi miażdżycy naczyń, zmian zakrzepowych i nadciśnienia tętniczego.

Mała zawartość kwasu foliowego w organizmie człowieka prowadzi do upośledzenia metylacji „wysepek” CpG w nici DNA, co może sprzyjać rozwojowi raka jelita grubego i innych nowotworów.

Objawami niedoboru kwasu foliowego są: stany zapalne jamy ustnej i języka, zaczerwienienie i owrzodzenia języka, bladość skóry, przedwczesne siwienie włosów, przemęczenie, bezsenność, zaburzenia koncentracji, nerwowość, depresja.

Badanie stężenia kwasu foliowego – kto i kiedy powinien wykonać?

kobiety w okresie przedkoncepcyjnym (kluczowe jest prawidłowe stężenie kwasu foliowego u kobiet PRZED ciążą), kobiety w ciąży oraz w okresie połogu i karmienia;
osoby starsze – ma to związek z zaburzeniami wchłaniania, chorobami przewodu; pokarmowego oraz zmniejszoną podażą kwasu foliowego w diecie osób starszych;
osoby zażywające leki: zmniejszające pH soku żołądkowego, leki antykoncepcyjne, leki przeciwpadaczkowe, niektóre leki stosowane w terapii nowotworów;
osoby z podwyższonym poziomem homocysteiny w surowicy;
osoby nadużywające alkoholu;
niemowlęta i dzieci w okresie intensywnego wzrostu – zwłaszcza pomiędzy 2. a 17. miesiącem życia;
osoby na niewłaściwej diecie – spożywające głównie żywność przetworzoną i niewłaściwie przechowywaną. Kwas foliowy jest bardzo wrażliwy na działanie wysokiej temperatury i światła, ulega rozkładowi pod wpływem długotrwałej obróbki cieplnej, ulega utlenianiu podczas przechowywania.

Kwas moczowy w surowicy

Kwas moczowy jest markerem zwiększonego ryzyka wystąpienia chorób sercowo naczyniowych i jest uznanym czynnikiem rozwoju progresji chorób cywilizacyjnych. Badanie kwasu moczowego ma na celu ocenę stężenia tego związku w surowicy krwi. Wysoki poziom kwasu moczowego może stanowić objaw dny moczanowej (artretyzmu, podagry). Badanie jest też wykorzystywane w diagnostyce kamicy nerkowej.

Nadmiar kwasu moczowego prowadzi do nadmiernej aktywacji stresu oksydacyjnego, przewlekłego niespecyficznego stanu zapalnego i deficytu tlenku azotu. W wymiarze klinicznym to zwiększone ryzyko dysfunkcji śródbłonka, rozwoju i progresji miażdżycy i jej konsekwencji (z chorobą wieńcową na czele), nadciśnienia tętniczego, przewlekłej choroby nerek, insulinooporności i zespołu metabolicznego. Wszystkie te niekorzystne efekty dotyczą szczególnie pacjentów z dną moczanową, ale także osób z bezobjawowym wzrostem stężenia kwasu moczowego.

Stężenie kwasu moczowego w organizmie może być zwiększone z różnych przyczyn:

nadmiernego spożycia pokarmów bogato purynowych, zwłaszcza mięs i serów. Największa ilość zasad purynowych występuje w produktach bogatych w białko, zarówno roślinnych i zwierzęcych. Należą do nich mięsa, wędliny, nabiał, rośliny strączkowe – groch, fasola, ciecierzyca,
rozpadu puryn po spożyciu alkoholu, szczególnie wysokoprocentowego,
zmniejszonego wydalania przez nerki (np. w niewydolności nerek lub w leczeniu nadciśnienia tętniczego lekami moczopędnymi),
nasilonego uwalniania kwasu moczowego z powodu rozpadu tkanek (w białaczkach, niedokrwistościach lub w wyniku leczenia choroby nowotworowej chemioterapeutykami).

Szczególnie narażone na wzrost poziomu kwasu moczowego we krwi są osoby chorujące na cukrzycę, nadciśnienie, a także otyłe, prowadzące niezdrowy tryb życia.

Kwas moczowy w surowicy – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Wskazaniem do wykonania badania kwasu moczowego w surowicy są:

diagnostyka i monitorowanie leczenia dny moczanowej i kamicy nerkowej,
monitorowanie przebiegu niektórych rodzajów chemioterapii i radioterapii,
diagnostyka zaburzeń funkcji nerek,
cukrzyca,
okresowo razem z lipidogramem, zwłaszcza u osób z nadciśnieniem tętniczym.

Uwaga: podwyższone stężenie kwasu moczowego w surowicy wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju chorób serca, podobnie jak zbyt wysoki poziom cholesterolu LDL. Z tego względu badanie kwasu moczowego warto wykonywać kontrolnie, razem z lipidogramem.

Magnez w surowicy

Oznaczenie poziomu magnezu we krwi jest konieczne w diagnostyce niedoborów tego pierwiastka, monitorowaniu leczenia lekami moczopędnymi, a także w diagnostyce zaburzeń rytmu serca, problemów ze strony układu mięśniowego i nerwowego.

Stężenie tego pierwiastka oznaczane jest w celu wykrycia zaburzeń niedoboru lub nadmiaru magnezu we krwi.

Niedobór magnezu ma udział w powstawaniu nadciśnienia tętniczego, skurczu tętnic wieńcowych, rozwoju miażdżycy, nowotworów i kamicy nerkowej, może też sprzyjać rozwojowi cukrzycy typu 2. Niskie stężenie magnezu może pogłębić zaburzenia rytmu serca. Może być również przyczyną zaburzeń neurologicznych i psychicznych (apatia, depresja, majaczenie, oczopląs), nerwowo- mięśniowych (drżenie kończyn, języka, osłabienie siły mięśni oddechowych), a upośledzając syntezę i wydzielanie PTH, prowadzi do niedoboru witaminy 1,25(OH)2D3 i hipokalcemii.

Przyczyny niedoboru magnezu (hipomagnezemii):

niedostateczna podaż w diecie,
długotrwałe żywienie pozajelitowe preparatami o niedostatecznej zawartości magnezu,
przewlekłe zaburzenia trawienia lub wchłaniania (zwłaszcza w jelicie cienkim),
przewlekłe stosowanie inhibitorów pompy protonowej (leków zmniejszających wydzielanie kwasu solnego w żołądku),
hiperaldosteronizm pierwotny,
przewlekły alkoholizm,
hiperkalcemia (zwiększenie stężenia wapnia w surowicy),
hipokaliemia (zmniejszenie stężenia potasu w surowicy),
leki (diuretyki, aminoglikozydy, cisplatyna, amfoterycyna B, cyklosporyna, takrolimus),
faza wielomoczu po ostrej martwicy cewek nerkowych lub usunięciu przeszkody w odpływie moczu,
choroby nerek, takie jak tubulopatie wrodzone, izolowana hipomagnezemia z hipokalciurią lub z prawidłową kalciurią, hipomagnezemia rodzinna z hiperkalciurią i/lub nefrokalcynozą,
wymioty, biegunka,
przetoki w przewodzie pokarmowym,
intensywne leczenie cukrzycowej kwasicy ketonowej,
tzw. zespół ponownego odżywienia występujący głównie u osób starszych,
pobudzenie układu współczulnego (stres),
ostre zapalenie trzustki.

Hipermagnezemia jest rzadkim zaburzeniem. W większości przypadków występuje u osób z niewydolnością nerek nadużywających preparatów magnezu.

Najczęstsze objawy hipermagnezemii to: mrowienie i zaczerwienienie twarzy, osłabienie mięśni, nudności, wymioty, zaparcie, zatrzymanie moczu.

Badanie magnezu – kto i kiedy powinien wykonać?

Wskazaniami do badania poziomu magnezu w surowicy krwi są: objawy (osłabienie, drażliwość, zaburzenia rytmu serca, nudności i/lub biegunka), które mogą być związane ze zbyt wysokim lub zbyt niskim poziomem magnezu, nieprawidłowe stężenie wapnia lub potasu.

Badanie magnezu powinno być również wykonywane jako kontrola terapii lekami moczopędnymi (diuretykami) oraz przed planowaną suplementacją.

Mocznik w surowicy

Badanie mocznika jest wykonywane w celu oceny funkcji nerek, monitorowania skuteczności leczenia chorób tego narządu oraz do monitorowania pacjentów dializowanych.

Biorąc pod uwagę miejsce syntezy i eliminacji tego związku, na poziom mocznika we krwi mają wpływ choroby nerek i wątroby. W warunkach prawidłowych produkowany przez wątrobę mocznik uwalniany jest do krwi, a następnie wydalany z moczem przez nerki. Jego stężenie zachowywane jest na stałym poziomie, wzrasta, gdy nasila się jego produkcja w wątrobie lub spada wydalanie przez nerki.

Na wynik badania może mieć również wpływ podaż białka w diecie, wątrobowa synteza białek lub rozpad białek endogennych organizmu.

Podwyższone poziom mocznika może występować w:

ostrej i przewlekłej niewydolności nerek,
diecie wysokobiałkowej,
leczeniu sterydami, chemioterapeutykami,
niedrożności dróg moczowych.

Obniżone stężenie mocznika może być spowodowane następującymi przyczynami:

dieta ubogobiałkowa,
niedożywienie,
marskość wątroby.

Mocznik – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Badanie poziomu mocznika we krwi (często łącznie z kreatyniną) wskazane jest w przypadku podejrzenia choroby nerek, w celu monitorowania pracy nerek u pacjentów z rozpoznanymi ich chorobami lub chorobami przewlekłymi (cukrzyca, niewydolność serca), u pacjentów dializowanych.

Ponadto wskazaniami do oznaczania poziomu mocznika we krwi są:

ocena stopnia procesów anabolicznych i katabolicznych organizmu,
ocena nasilenia toksemii mocznicowej u chorych z niewydolnością nerek,
ocena stanu metabolicznego u chorych dializowanych,
różnicowanie przednerkowej i pozanerkowej azotemii (łącznie z oznaczaniem kreatyniny w surowicy krwi).

Przeciwciała przeciwko tyreoglobulinie (antytyreoglobulinowe ATG)

Spadek stężenia ferrytyny we krwi odnotowuje się w niedokrwistości z niedoboru żelaza oraz w utajonym niedoborze żelaza.

Ferrytyna – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Przeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej (ATPO)

Badanie anty-TPO (ATPO) jest jednym z badań wykonywanych w diagnostyce zaburzeń pracy tarczycy. Wysoki poziom przeciwciał ATPO może świadczyć o chorobie autoimmunologicznej tego organu.

ATPO są autoprzeciwciałami skierowanymi przeciwko własnej peroksydazie tarczycowej, enzymowi kluczowemu w syntezie hormonów tarczycy. Jest niezbędna do prawidłowego jej funkcjonowania (katalizuje utlenianie jodu, jodowanie reszt tyrozynowych i sprzęganie jodotyrozyn). ATPO należą do immunoglobulin klasy G, a ich stężenie koreluje z rozległością nacieków limfocytarnych w gruczole tarczowym. Badanie anty-TPO znalazło zastosowanie w diagnostyce autoimmunologicznych chorób tarczycy.

Autoprzeciwciała skierowane przeciwko TPO wykrywane są u większości pacjentów z nadczynnością tarczycy w pierwotnym obrzęku śluzowatym – chorobie Gravesa-Basedowa (60-80%) i niedoczynnością tarczycy z przewlekłym limfocytarnym zapaleniem tarczycy typu Hashimoto (ok. 95%), również w 10-20% przypadków nieautoimmunologicznych chorób tarczycy. Są najlepszym markerem serologicznym procesu autoimmunizacyjnego w tarczycy.

Obecność ATPO zwiększa ryzyko rozwoju niedoczynności tarczycy w ciągu 20 lat.

Wskazaniem do oznaczenia poziomu przeciwciała ATPO jest:

diagnostyka autoimmunologicznych chorób tarczycy, zarówno przy niedoczynności (choroba Hashimoto), jak i nadczynności tarczycy (choroba Gravesa- Basedowa)
ocena autoimmunologicznych chorób tarczycy u osób z chorobami z autoagresji – m.in. z cukrzycą typu I, niedokrwistością Addisona – Biermera, RZS i innymi układowymi chorobami tkanki łącznej,
ocena autoimmunologicznych chorób tarczycy u osób z zespołem Downa, Turnera i Klinefeltera,
ocena ryzyka zaburzeń czynności tarczycy przed włączeniem leczenia: amiodaronem, solami litu, interferonem -α, inhibitorami immunologicznych punktów kontrolnych,
w przypadku niepokojących wyników wcześniejszych badań TSH, fT3 i fT4.

Druga grupa wskazań dotyczy kobiet w ciąży lub planujących ciążę. Dodatnie aTPO w ciąży jest czynnikiem predykcyjnym dla obniżonego wskaźnika żywych urodzeń.

Badanie aTPO wykonuje się w celu:

ocena ryzyka wystąpienia niedoczynności tarczycy u kobiet w ciąży – u kobiet w ciąży z podwyższonym aTPO poziom TSH powinien zostać oznaczony po potwierdzeniu ciąży, a następnie co 4 tygodnie w pierwszej połowie ciąży,
ocena ryzyka wystąpienia niedoczynności tarczycy u kobiet planujących ciążę – kobiety z podwyższonym poziomem aTPO starające się o dziecko powinny mieć oznaczany poziom TSH co 6 miesięcy,
diagnostyki poporodowego zapalenia tarczycy,
diagnostyki przyczyn poronień samoistnych i porodów przedwczesnych.

Morfologia Pełna z rozmazem automatycznym

Morfologia krwi obwodowej jest podstawowym i najczęściej wykonywanym badaniem krwi. Analiza krwi obwodowej polega na jakościowej i ilościowej ocenie komórek krwi (inaczej nazywanych elementami morfotycznymi).

Badanie – morfologia krwi – dostarcza ogromnej ilości informacji dotyczących komórek krwi, a tym samym wielu narządów i ogólnego stanu zdrowia. Objawy kliniczne niedoboru lub nadmiaru komórek krwi zależą od ich funkcji. Niedobór erytrocytów prowadzi do niedotlenienia tkanek i narządów (głód tlenowy – nietolerancja wysiłku fizycznego, wydolność fizyczna), niedobór leukocytów – do zaburzeń odporności, a niedobór płytek krwi do krwawień, rzadziej sygnalizuje zakrzepicę. Nadmiar komórek krwi może dotyczyć erytrocytów (nadkrwistość, czerwienica), leukocytów (leukocytoza) lub płytek krwi (nadpłytkowość, trombocytoza).

Wzrost liczby krwinek czerwonych (RBC) stymulowany jest najczęściej przez niedotlenienie organizmu (u palaczy tytoniu lub przypadku wielu przewlekłych chorób płuc lub serca).

Spadek liczby RBC objawia się niedokrwistością, czyli anemią.

Główną funkcją krwinek białych (WBC) jest ochrona organizmu przed infekcjami (bakteryjnymi, wirusowymi i grzybiczymi i reakcja przeciwko obcym organom lub tkankom. Zwiększenie WBC może świadczyć o: zakażeniach szczególnie bakteriami, martwice narządowe jak np. zawał serca, oparzenia, nowotwory, ostre krwotoki lub urazy. Z kolei zmniejszenie WBC może świadczyć o: zakażenia wirusowe, ciężkie zakażenia bakteryjne: gruźlica lub dury, niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego, uszkodzenia szpiku kostnego lub zmiany hematologiczne.

Obniżenie ilości płytek (trombocytopenia, małopłytkowość) może prowadzić do krwawień z kolei Zwiększona liczba płytek może prowadzić zarówno do zakrzepów naczyniowych (zwłaszcza po krwotokach i zabiegach operacyjnych), jak i do krwawień.

Badanie morfologii krwi należy wykonać przynajmniej raz w roku. Morfologia krwi jest ważnym badaniem profilaktycznym, umożliwia wczesne wykrycie wielu chorób, ma istotne znaczenie diagnostyczne i dużą wartość w monitorowaniu przebiegu leczenia.

Odczyn Biernackiego OB

Odczyn Biernackiego, czyli badanie OB należy do markerów stanu zapalnego w organizmie. Badanie sprawdza drogę opadania erytrocytów (czerwonych krwinek) w niekrzepnącej krwi w ciągu jednej godziny. Szybkość opadania jest związana z występowaniem stanu zapalnego w organizmie, podczas którego wzrasta poziom białka (głównie fibrynogenu), który wpływa na zwiększoną tendencję do nakładania się na siebie krwinek czerwonych.

Podwyższony poziom może występować np. podczas infekcji układu oddechowego, infekcji gardła lub nawet próchnicy. Znacznie podwyższony poziom OB może wskazywać na występowanie:

chorób zakaźnych;
chorób reumatycznych;
nadczynności lub niedoczynności tarczycy;
urazów narządów.

Fizjologiczną przyczyną podwyższonego poziomu OB jest silny stres. Wskaźnik wzrasta także u kobiet w trakcie menstruacji, w ciąży, w trakcie połogu lub zażywające antykoncepcję hormonalną.

Niski poziom OB obserwuje się osób, u których występuje:

niedokrwistość;
nadkrwistość;
alergie;
niedobór fibrynogenu;
zaburzenia krzepliwości.

Przynajmniej raz w roku każda osoba zdrowia powinna wykonać badanie Odczyn Biernackiego w celu kontroli stanu zdrowia. Badanie OB jest także zalecane, kiedy istnieje podejrzenie występowania stanu zapalnego lub kiedy zostały już stwierdzone przewlekłe choroby zapalne.

Potas w surowicy

Badanie potasu wykonuje się w celu oznaczenia jego poziomu w organizmie pacjenta. Jest pomocne w ocenie zaburzeń elektrolitowych, przewlekłej lub ostrej hiperkaliemii (wysokiego stężenia potasu) lub hipokaliemii (niskiego stężenia potasu).

Potas jest główny kationem wewnątrzkomórkowym, biorącym udział w wielu przemianach warunkujących utrzymanie stałości środowiska wewnętrznego.

Do podstawowych funkcji potasu w organizmie należy:

wpływ na utrzymywanie ciśnienia osmotycznego płynów ustrojowych (wspólnie z sodem),
uczestnictwo w przesyłaniu impulsów nerwowych w układzie nerwowym i mięśniowym,
aktywacja wielu reakcji enzymatycznych,
udział w przemianie węglowodanów, syntezie białek oraz transporcie aminokwasów przez błony komórkowe.

Objawy niedoboru potasu (hipokaliemii) występują rzadko, ponieważ jest on powszechnie dostępny w produktach spożywczych. Mogą się zdarzyć u osób przebywających w gorącym klimacie lub uprawiających bardzo intensywną aktywność fizyczną. Zmniejszenie stężenia potasu w komórkach mięśniowych skutkuje zaburzeniem czynności motorycznych, a w komórkach serca częstoskurczem.

Hipokaliemia może wystąpić w przebiegu chorób, którym towarzyszą wymioty, biegunka; towarzyszy również zaburzeniom odżywiania (anoreksja, bulimia) oraz zażywaniu leków moczopędnych i przeczyszczających. Utratą potasu w czasie przyjmowania leków zagrożeni są pacjenci przyjmujący leki takie jak: kortykosteroidy, agoniści receptorów β-adrenergicznych (np. izoproterenol), antagoniści receptorów α-adrenergicznych (np. klonidyna), antybiotyki (np. gentamycyna i karbenicylina) oraz lek przeciwgrzybiczy amfoterycyna B.

Wzrost stężenia potasu (hiperkaliemia) występuje głównie w wyniku nadmiernej suplementacji potasu (organizm ludzki ma ograniczone możliwości przystosowania się do zwiększenia ilości potasu), zwłaszcza jeśli pacjent dodatkowo przyjmuje leki moczopędne oszczędzające potas. Ponadto może wystąpić w podeszłym wieku, w przebiegu chorób nerek lub przy niedoborze insuliny.

Kto i kiedy powinien wykonać badanie potasu?

Badanie poziomu potasu często jest częścią badań kontrolnych (wraz z oznaczeniem poziomu sodu i chlorków), zwłaszcza u pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego (np. nadciśnieniem tętniczym), chorobami nerek (w tym dializowanych).

Ponadto oznaczenie stężenia potasu we krwi powinno być wykonany gdy występują objawy takie jak osłabienie, zaburzenia akcji serca, biegunka, wymioty.

Prolaktyna (PRL)

Badanie prolaktyny polega na ocenie stężenia tego hormonu w surowicy krwi. Wskazaniem do badania poziomu prolaktyny mogą być objawy sugerujące zbyt wysoki poziom hormonu we krwi (hiperprolaktynemię). Badanie prolaktyny jest ważnym elementem diagnostyki wielu problemów zdrowotnych np. przyczyn zaburzeń miesiączkowania, niepłodności, mlekotoku, mastalgii i mastopatii oraz występowania gruczolaków przysadki. Badanie prolaktyny jest oznaczane metodą chemiluminescencji.

Wzrost stężenia prolaktyny w surowicy krwi powyżej górnej wartości przedziału referencyjnego, nazywany jest hiperprolaktynemią. Hiperprolaktynemia jest jednym z najczęstszych zaburzeń endokrynologicznych, częściej występuje u kobiet niż mężczyzn. Wyróżniono trzy podstawowe przyczyny pojawienia się hiperprolaktynemii:

fizjologiczne (ciąża, karmienie piersią, stres, sen, wysiłek fizyczny, spożycie obfitego posiłku);
patologiczne (w przypadku różnych chorób, takich jak gruczolaki przysadki, niedoczynność tarczycy, zespół policystycznych jajników, Zespół pustego siodła, niewydolność nerek i wątroby i inne);
farmakologiczne (stosowanie leków, takich jak neuroleptyki, leki przeciwdepresyjne, leki przeciwwymiotne, przeciwhistaminowe, hormonalne, opiaty, leki poprawiające perystaltykę jelit, pochodne alkaloidu sporyszu, niektóre leki hipotensyjne, niektóre narkotyki np. marihuana).

Wysokie stężenie prolaktyny (hiperprolaktynemia) jest przyczyną wystąpienia swoistych objawów, których stopień nasilenia jest uzależniony od stężenia prolaktyny w surowicy.

W przypadku kobiet najczęściej są to zaburzenia miesiączkowania, możliwe są cykle bezowulacyjne oraz wtórny brak miesiączki. Inne zaburzenia to bóle piersi (mastalgia), mlekotok, mastopatia włóknisto-torbielowata, skłonność do obrzęków, zwiększenie masy ciała, nadpobudliwość, depresja oraz reakcje/stany lękowe.

U mężczyzn głównymi problemami związanymi z wysokimi poziomami prolaktyny są problemy z erekcją i impotencja. Inne możliwe zaburzenia to znaczne obniżenie liczby plemników w nasieniu, spadek ich ruchliwości, zmniejszona objętość ejakulatu, hipotrofia jąder, tendencja do otyłości i depresji. Mogą pojawić się ginekomastia i mlekotok (rzadko). Zarówno u kobiet i mężczyzn mogą występować bóle głowy i zaburzenia widzenia (w przypadku makrogruczolaków wielkości wykraczającej poza siodło tureckie).

Obniżone wartości prolaktyny, czyli hipoprolaktynemia występuje wyjątkowo rzadko. Przyczyną może być przysadkowy udar mózgu, zniszczenie przysadki np. przez guz (guz podwzgórza). Zbyt niski poziom prolaktyny może mieć wpływ na odporność organizmu i podatność na niektóre zakażenia.

Badanie poziomu prolaktyny jest wskazane:

u kobiet z zaburzeniami miesiączkowania (głównie wtórny brak miesiączki, rzadziej pierwotny brak miesiączki), obniżonym libido, niepłodnością, mlekotokiem, objawami niedomogi lutealnej, hipogonadyzmem, nasilenie zmian typu acne (trądzikowych), mastopenią, bólami piersi;
u mężczyzn, u których występuje obniżenie libido, impotencja, mlekotok, ginekomastia;
u kobiet i mężczyzn, u których występują bóle głowy i zaburzenia widzenia. Przyjmuje się, że znacznie podwyższone stężenie prolaktyny (>150-200 ng/ml) z dużym prawdopodobieństwem wskazuje na obecność gruczolaka przysadki wydzielającego PRL (prolaktynoma).

Dodatkowe przygotowanie:

Pobranie najlepiej wykonać 2-3 godziny po przebudzeniu. Należy skonsultować się z lekarzem, w którym dniu cyklu miesiączkowego zrobić badanie. Unikać stresu. Drażnienie brodawek może zwiększyć jej poziom. Leki antykoncepcyjne mogą również wpływać na poziom prolaktyny.

PSA całkowity

Oznaczanie wartości stężenia PSA całkowitego w surowicy krwi należy do badań przesiewowych w diagnostyce raka stercza i u mężczyzn w wieku 50 lat lub starszych, jest najważniejszym czynnikiem predykcyjnym dla tej choroby. Umożliwia również wczesne wykrycie choroby u mężczyzn, u których nie występują żadne objawy.

Niskie wartości stężenia PSA we krwi wykrywane są w przypadku uwalniania się PSA z gruczołu krokowego. Wzrastające wartości stężeń PSA w surowicy związane są z patologią stercza, łącznie z zapaleniem stercza, łagodnym przerostem stercza oraz rakiem.

PSA jest również wykrywany w rakach sutka, w nowotworach gruczołów ślinowych, w gruczołach okołocewkowych i okołoodbytniczych, w komórkach nabłonka cewki moczowej męskiej, w mleku matki, we krwi i w moczu.

Europejskie Towarzystwo Urologiczne zaleca, aby badanie PSA wykonać po raz pierwszy w wieku 40-45 lat.

U mężczyzn z początkowym stężeniem PSA <1 ng/ml kolejne oznaczenie można wykonać po 8 latach.
Dla wartości wyższej niż 1 ng/ml u panów w wieku 45-59 lat oraz wyższej niż 2 po 60 r.ż., kolejne oznaczenia powinno się wykonywać z częstotliwością co 2-4 lata.
Oznaczanie stężenia PSA u pacjentów po 75. roku życia nie jest zalecane, gdyż wiąże się z bardzo dużym ryzykiem wykrycia choroby nieistotnej klinicznie i wszelkimi tego konsekwencjami.

Każdy wynik badania PSA całkowitego powinien być skonsultowany z urologiem.

PSA całkowite – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Badanie powinno być wykonywane w celach profilaktycznych przez mężczyzn od 45 do 75 r.ż.

Oznaczanie stężenia PSA ma szczególne znaczenie w wykrywaniu zmian metastatycznych lub przetrwałej choroby u pacjentów, którzy przebyli leczenie chirurgiczne bądź zachowawcze z powodu raka stercza. Utrzymywanie się podwyższonych wartości stężeń PSA po leczeniu lub ich wzrost wskazuje na nawrót choroby, lub chorobę resztkową. Badanie stężenia PSA jest powszechnie przyjęte jako badanie pomocnicze przy postępowaniu z chorymi na raka stercza. PSA jest markerem przerostu prostaty, który jest stosowany w diagnozowaniu i monitorowaniu raka.

Retikulocyty odestek we krwi (wskaźnik aktywności szpiku kostnego)

Badanie ma na celu oznaczenie odsetka retikulocytów, które są niedojrzałą formą erytrocytów – umożliwia diagnostykę oraz różnicowanie niedokrwistości (anemii).

Powstawanie większej liczby retikulocytów jest następstwem uzupełniania zmniejszonej ilości krwinek czerwonych. Badanie odsetka retikulocytów jest zalecane w przypadku podejrzenia niedokrwistości; umożliwia jej różnicowanie. Wykonuje się je również podczas monitoringu leczenia erytropoetyną (np. po przeszczepie szpiku kostnego).

Objawy sugerujące niedokrwistość spowodowaną niedoborem żelaza to głównie: łamliwość i wypadanie włosów, senność, osłabienie, omdlenia, suchość skóry, błon śluzowych, obniżona odporność, pogorszenie nastroju i zwiększona podatność na stres.

Sód w surowicy

Badanie sodu w surowicy jest badaniem wykorzystywany w diagnostyce równowagi wodno-elektrolitowej organizmu. Zalecane jest w m.in. w przypadkach odwodnienia lub obrzęków, a także w monitorowaniu przebiegu niektórych chorób przewlekłych, takich jak nadciśnienie lub zbyt niskie ciśnienie tętnicze, choroby nerek.

Sód jest makropierwiastkiem i dominującym kationem płynu pozakomórkowego, którego nadmiar lub niedobór prowadzi do zaburzeń równowagi wodno-elektrolitowej w organizmie.

Niedobór sodu jest obecnie rzadko spotykany. Może się zdarzyć jako następstwo stosowania leków moczopędnych, nadmiernego wysiłku fizycznego lub wysokiej temperatury otoczenia. Jeśli zmiany zachodzą stopniowo organizm, przystosowuje się do takich warunków i ogranicza wydalanie sodu z potem i przez nerki. Objawami niedoboru sodu mogą być: ogólne osłabienie, utrata łaknienia, mdłości.

W czasach współczesnych o wiele większym problemem jest zwiększone stężenie sodu w organizmie. Zgodnie z zaleceniami WHO dzienna podaż chlorku sodu (czyli soli) nie powinna przekraczać 6 g, niestety w Polsce jest wyższe. Prowadzi to do nadmiernej podaży sodu, zwiększenia jego stężenia w surowicy i rozwinięcia się działań niepożądanych, takich jak zwiększone pragnienie, zwiększona retencja wody, obrzęki. Klinicznym następstwem nadmiaru sody w organizmie jest nadciśnienie tętnicze, zaburzenia czynności nerek, wątroby, tarczycy, zwiększone ryzyko udaru mózgu i raka żołądka.

Sód w surowicy – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Badanie sodu jest wskazane u pacjentów z podejrzeniem hiponatremii (niskiego stężenia sodu) lub hipernatermii (zbyt wysokiego stężenia sodu). Jest jednym z podstawowych badań laboratoryjnych, często zlecanym z innymi elektrolitami (chlorki, potas) u osób z:

nadciśnieniem tętniczym,
niewydolnością serca,
chorobami nerek,
chorobami wątroby.

Powinno być wykonywane u pacjentów leczonym diuretykiami (lekami moczopędnymi).

Ponadto w przypadku występowania objawów hipernatremii: obrzęków, zwiększonego pragnienia, zmniejszonego wydalania moczu, lub hiponatremii: osłabienia, apatii, dezorientacji.

Kiła (Treponema pallidum) test przesiewowy WR

Test kiłowy przesiewowy WR – to jakościowe badanie immunochemiczne pozwalające wykryć w surowicy badanej osoby różne przeciwciała skierowane przeciwko bakteriom Treponema pallidum (krętek blady), które są czynnikiem etiologicznym kiły (syphilis). Test ten służy do wykluczenia zakażenia kiłą – ujemny wynik badania. W przypadku nieujemnego wyniku testu kiłowego przesiewowego (WR) konieczna jest dalsza bardziej pogłębiona diagnostyka przy zastosowaniu testu potwierdzenia WR-RPR.

Test kiłowy przesiewowy (WR) należy do badań kontrolnych pierwszego rzutu ukierunkowanych na poszukiwanie chorób przenoszonych drogą płciową. Test poszukuje przeciwciał skierowanych przeciwko bakteriom wywołującym zakaźną chorobę kiłę.

Kiłę wywołuje bakteria z grupy krętków (Treponema pallidum), podgatunek blady. Ilość zakażeń jest bardzo rozpowszechniona w całym świecie. Kiła jest łatwo wyleczalna, ale nieleczona powoduje bardzo ciężkie dolegliwości.

Do zakażenia może dochodzić poprzez kontakty seksualne, poprzez bezpośredni kontakt ze zmianą (owrzodzeniami) na skórze partnera, poprzez błony śluzowe i na skutek bezpośredniego wniknięcia do krwi. U kobiet w ciąży może dochodzić do zakażeń płodu przez łożysko, co prowadzi do kiły wrodzonej u dziecka.

Test kiłowy przesiewowy WR ujemny daje informację o braku wykrycia zakażenia.

Nie jest wydawany dodatni wynik testu przesiewowego WR. W sytuacji, gdy badanie to nie daje wyniku ujemnego, laboratorium jest zobowiązane przeprowadzić pogłębioną analizę przy zastosowaniu bardziej specyficznego testu potwierdzenia WR-PRR (RPR ilość +TPHA). Wynik tego testu jest rozstrzygający dla badanej próbki krwi. Wiąże się to z nieco dłuższym czasem oczekiwania na wynik badania.

Test kiłowy – przesiewowy – kto i kiedy powinien wykonać badanie na kiłę?

Test kiłowy przesiewowy WR jest wskazany jako badania w pierwszym etapie kontroli w kierunku zakażenia kiłą drogą kontaktów seksualnych, profilaktycznie u kobiet w ciąży (w pierwszym, trzecim trymestrze oraz przy porodzie) – w celu przeciwdziałania rozwinięciu się kiły wrodzonej, u dawców krwi i narządów, u osób, u których zaobserwowane zostały objawy wskazujące na możliwość zakażenia kiłą: owrzodzenia i rany miejsc intymnych, grudkowo-plamista nieswędząca wysypka na dłoniach, stopach, utrata włosów na głowie (łysienie plackowate), bóle gardła i głowy, gorączka i ból mięśni, powiększenie węzłów chłonnych.

Testosteron Całkowity

Testosteron jest hormonem steroidowym. U mężczyzn testosteron jest głównym androgenem i warunkuje osiągnięcie dojrzałości płciowej. Pobudza rozwój cech płciowych męskich, wzrastanie i zarastanie nasad kostnych, anabolicznie wpływa na białka, bierze również udział w proporcjonalnym rozwoju i wzroście mięśni.

Nadmierne wytwarzanie testosteronu u młodych mężczyzn może powodować przedwczesne dojrzewanie płciowe. Nadmierne wytwarzanie testosteronu u kobiet powoduje maskulinizację, objawiającą się brakiem menstruacji i nadmiernym owłosieniem ciała (hirsutyzm). Obniżone stężenie u mężczyzn sugeruje hipogonadyzm.

W przypadku kobiet zaburzenia poziomu hormonów, w tym testosteronu, często objawiają się nieregularnymi cyklami menstruacyjnymi, brakiem lub zaburzeniem owulacji, a nawet zanikiem miesiączkowania. Ich wahania są główną przyczyną problemów związanych z niepłodnością.

Na poziom oznaczanego stężenia testosteronu istotny wpływ ma wysiłek fizyczny. Krótkotrwały wysiłek fizyczny (np. sprint) powoduje wzrost stężenia testosteronu. Długotrwałe obciążenie wyczerpującym wysiłkiem fizycznym, szczególnie w połączeniu ze stresem psychicznym powoduje zmniejszenie stężenia testosteronu. W wyniku przewlekle utrzymującego się niskiego stężenia testosteronu u osób długotrwale uprawiających sport może dojść do upośledzenia komórkowych i subkomórkowych procesów naprawczych zachodzących w mięśniach szkieletowych (i mięśniu sercowym). W sportach, w których siła odgrywa mało znaczącą rolę, nie ma to negatywnego wpływu na osiągane wyniki. Podczas długotrwałych i intensywnych ćwiczeń fizycznych wzrost stężenia testosteronu może być potrzebny do utrzymania prawidłowej funkcji mięśni. Liczba kontuzji wzrasta np. u biegaczy długodystansowych, których cechuje obniżone stężenie testosteronu. Przy jawnym klinicznie hipogonadyzmie nasilenie aktywności fizycznej może prowadzić do uszkodzenia tkanki mięśniowej z rabdomiolizą włącznie.

Badanie poziomu testosteronu u mężczyzn i kobiet powinno być wykonywane m.in. w diagnostyce niepłodności, a także w przypadku wystąpienia objawów, które wskazują na zbyt niski lub zbyt wysoki poziom tego hormonu.

Wskazania do wykonania badania testosteronu u kobiet:

występowanie nieregularnych miesiączek lub ich brak,
trudności z zajściem w ciążę,
pojawienia się nadmiernego owłosienia na twarzy i ciele oraz łysienia typu męskiego.

Wydzielanie testosteronu ma charakter pulsacyjny i wykazuje rytm dobowy. Najwyższe stężenie osiąga między godziną 4.00 a 8.00 rano. Badanie poziomu testosteronu należy wykonywać rano, najlepiej w godzinach 8-9. Szczególnie istotne jest utrzymanie stałej pory przy powtarzaniu analiz, ponieważ różnice w stężeniach wynikające z pory dnia sięgają ok. 50%.

Wskazane jest kontrolowanie stężenia testosteronu u osób intensywnie uprawiających sport i korzystających z różnego rodzaju suplementacji.

Przyjmowanie pochodnych testosteronu zawartych w różnego rodzaju preparatach o właściwościach androgenno-anabolicznych może mieć poważne konsekwencje i wywołać liczne działania uboczne m.in. choroby układu sercowo-naczyniowego, zmiany skórne, łysienie androgenowe, demaskulinizację, zmiany w tkance łącznej powodujące zerwania ścięgien. Niekontrolowane przyjmowanie hormonu może powodować pojawienie się nowotworów (np. raka stercza) oraz wpływać na zdrowie psychiczne.

Triglicerydy w surowicy

Badanie TG (triglicerydy w surowicy) jest pomocne w ocenie ryzyka rozwoju choroby niedokrwiennej serca. Jest częścią składową profilu lipidowego, wykonywaną podczas badań kontrolnych lub w przypadku leczenia wysokiego poziomu trigilcerydów, tzw. hipertriglicerydemii.

Wysokie stężenie triglicerydów może być spowodowane:

dietą bogatą w cukry proste i produkty przetworzone,
obciążeniem wątroby alkoholem i palenie papierosów,
zażywaniem leków obciążających wątrobę,
nadmiernie rozwiniętą tkanką tłuszczową, otyłością,
insulinoopornością, cukrzycą,
stresem, przeciążeniem organizmu,
zażywaniem leków antykoncepcyjnych.

Niskie stężenie triglicerydów może być spowodowane:

problemami trawiennymi,
zniszczeniem kosmków jelitowych,
problemami z wytwarzaniem żółci,
zbyt niską podażą tłuszczów, węglowodanów w diecie,
nadczynnością tarczycy.

Triglicerydy – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Przynajmniej raz w roku każdy pacjent powinien wykonać badanie TG (triglicerydów), aby zweryfikować swój stan zdrowia. Parametr jest szczególnie polecany osobom z nadwagą lub jeśli w rodzinie wystąpiły choroby układu krążenia. Triglicerydy najczęściej oznacza się jako składnik lipidogramu.

TSH (tyreotropina, hormon tyreotropowy)

Badanie stężenia TSH (tyreotropina, hormon tyreotropowy) jest podstawowym badaniem służącym do oceny funkcji tarczycy. Pozwala na wykrycie zaburzeń czynności tego organu (także bezobjawowych) oraz umożliwia monitorowanie przebiegu leczenia.

TSH jest hormonem wydzielanym pulsacyjnie i w rytmie dobowym. Szczyt jej wydzielania następuje w nocy, pomiędzy godziną 23.00 a 4.00, natomiast minimum przypada na godzinę 16.00. Wartości referencyjne stosowane w laboratoriach odzwierciedlają jej stężenie w godzinach porannych (7.00 – 9.00) i w takich godzinach należy wykonywać to badanie. Rytm dobowy wydzielania TSH zachowany jest w pierwotnej niedoczynności tarczycy, natomiast w niedoczynności pochodzenia centralnego lub spowodowanej stanami głodzenia jest zniesiony.

Na stężenie TSH może mieć wpływ szereg czynników. Są to:

wiek – jest wysokie u noworodków, bezpośrednio po porodzie, obniża się w podeszłym wieku,
palenie tytoniu,
ciąża,
leki,
podaż jodu.

Obniżone stężenie tyreotropiny stwierdza się w następujących stanach chorobowych:

pierwotna nadczynność tarczycy,
zapalenie tarczycy w fazie tyreotoksykozy,
w chorobach podwzgórza i przysadki,
w stanach głodzenia.

Podwyższone stężenie TSH występuje w:

pierwotnej niedoczynności tarczycy,
w gruczolaku przysadki wydzielającym TSH,
w okresie zdrowienia po ciężkich chorobach,
w ostrych zespołach psychiatrycznych,
w pierwotnej niedoczynności nadnerczy.

Kiedy należy przeprowadzić badanie TSH? Badanie jest zalecane jako test przesiewowy u osób z grup zwiększonego ryzyka, do których zaliczamy:

osoby posiadające krewnych pierwszego stopnia z chorobami tarczycy,
pacjentów ze schorzeniami autoimmunologicznymi,
osoby narażone na napromienianie lub poddawane radioterapii okolicy szyi,
osoby po operacji tarczycy,
osoby w wieku > 50 r.ż.

Należy pamiętać, iż w ocenie czynności tarczycy – zwłaszcza po raz pierwszy – należy oznaczyć stężenie TSH i fT4, ponieważ izolowana ocena TSH może być zawodna.

Ponadto oznaczenie stężenia hormonu tyreotropowego (TSH) powinno być badaniem pierwszego rzutu u osób z objawami nadczynności lub niedoczynności.

Badanie TSH jest zalecane również u noworodków jako badanie przesiewowe w celu wykrycia niedoczynności wrodzonej.

W celu rozpoznania niedoczynności lub nadczynności tarczycy rekomenduje się wykonywanie badania TSH razem z poziomem wolnych hormonów tarczycy fT3 i fT4.

Wapń w surowicy

Wapń jest pierwiastkiem występującym w organizmie człowieka w największym stężeniu. 99% wapnia zawarte jest w kościach. Wapń osocza stanowi zaledwie 0,01% całkowitej puli. Reszta wapnia znajduje się w przestrzeni komórkowej i międzykomórkowej, gdzie występuje głównie jako jon dwuwartościowy. W tej postaci wapń jest kofaktorem wielu enzymów, bierze czynny udział w procesie krzepnięcia krwi, odgrywa kluczową rolę w regulacji przepuszczalności błon komórkowych, wymianie jonów, w przewodnictwie nerwowym, warunkuje prawidłowy skurcz i rozkurcz mięśni.

Istotny wpływ na poziom wapnia w organizmie ma również witamina D, która nasila jego wchłanianie w przewodzie pokarmowym. Dlatego oznaczenie poziomu wapnia powinno towarzyszyć leczeniu witaminą D.

Niedobór wapnia (hipokalcemia) może wynikać z jego niedoboru w diecie, ale może być również spowodowany zaburzeniami hormonalnymi (np. niedoborem parathormonu). Hipokalcemia może być przyczyną chorób kości (krzywicy u dzieci, osteomalacji i osteoporozy u osób dorosłych).

Nadmiar wapnia w organizmie (hiperkalcemia) może być skutkiem spożywania wysokich dawek tego pierwiastka lub przedawkowania witaminy D. Nadmiar wapnia objawia się brakiem apetytu, nudnościami i wymiotami, a ponadto zwiększonym jego wydalaniem z moczem i wzrostem ryzyka kamicy nerkowej, niedoborem żelaza (inhibicja we wchłanianiu) i cynku (zmniejszenie jego wchłaniania). Hiperkalcemia występuje również w nadczynności przytarczyc.

Wapń całkowity – kto i kiedy powinien wykonać badanie poziomu wapnia?

Badanie wapnia wskazane jest w diagnostyce i monitorowaniu chorób kości, serca, nerek, oraz układu nerwowego. Ponadto w zaburzeniach pracy układu hormonalnego.

Choroby nerek, w których zlecane jest oznaczenie stężenia wapnia, to kamica nerkowa lub niewydolność nerek. Badanie wapnia służy również ocenie czynności przytarczyc. Może być również wykonywane u pacjentów z chorobami, w których mogą występować zaburzenia gospodarki wapniowej, np. choroby tarczycy, choroby jelit, nowotwory (rak piersi, rak płuc, nerek, szpiczak mnogi).

Badanie poziomu wapnia wskazane jest u pacjentów leczonych wysokimi dawkami witaminy D oraz u osób, u których jej stężenie we krwi >100 ng/ml (jest stężeniem potencjalnie toksycznym).

Wapń zjonizowany

Jeżeli wapń występuje jako pojedynczy atom, wówczas mówimy o wapniu wolnym – lub też (jako że naturalnie posiada ładunek elektryczny) wapniu zjonizowanym. Jest to najbardziej aktywna biologicznie postać tego pierwiastka i niektórymi z wielu pełnionych przez niego funkcji są:

udział w procesach krzepnięcia krwi;
regulacja skurczu mięśni, w tym także mięśnia sercowego;
udział w przewodnictwie nerwowym zachodzącym między neuronami;
kontrola równowagi elektrolitowej organizmu;
udział w procesach regulacji pracy układu hormonalnego.

Wapń jest również niezbędnym elementem syntezy niektórych związków w ludzkim organizmie oraz pełni rolę aktywatora niektórych enzymów, czyli substancji, które przyspieszają zachodzenie określonych reakcji chemicznych.

Wapń zjonizowany – kiedy wykonać badanie?

Wapń zjonizowany stanowi około połowę całkowitego wapnia znajdującego się w organizmie. W badaniu wapnia zjonizowanego mierzone jest stężenie tego pierwiastka obecne we krwi pacjenta, a dokładniej w jego osoczu.

Badanie to przydatne jest jako element szerszego panelu diagnostycznego mającego na celu wyjaśnienie objawów chorobowych pacjenta, które mogą wynikać z niskich poziomów wapnia w organizmie. Oznaczanie stężeń wapnia zjonizowanego często bywa bardziej skuteczne niż oznaczanie wapnia całkowitego, gdyż nawet przy odpowiednich poziomach wapnia całkowitego pacjent nadal może rozwinąć objawy wynikające z niedoborów tego pierwiastka.

Wapń zjonizowany – kto powinien wykonać?

Badanie stężenia wapnia zjonizowanego we krwi należy wykonać, gdy występują objawy zaburzeń poziomów tej formy pierwiastka.

Do najczęstszych objawów zbyt wysokich poziomów wapnia we krwi (hiperkalcemii) należą:

częstsze oddawanie moczu;
zwiększone pragnienie;
rozwój kamicy nerkowej;
zaburzenia rytmu serca;
bóle brzucha, mdłości, wymioty;
ogólne pogorszenie samopoczucia;
szybsze męczenie się;
zaparcia;
uczucie dezorientacji, splątanie;
bóle głowy;
senność.

Natomiast najczęstszymi objawami obniżonych stężeń wapnia we krwi (hipokalcemii) są:

tężyczka – objaw chorobowy polegający na nadmiernym, zbyt silnym skurczu mięśni szkieletowych;
bóle brzucha;
zaburzenia rytmu serca;
pogorszenie samopoczucia;
światłowstręt.

Witamina B12 (kobalamina)

Oznaczenie poziomu witaminy B12 we krwi wykonywane jest w celu oceny jej stężenia. Badanie witaminy B12 wykorzystuje się w diagnostyce niedokrwistości oraz w celu monitorowania suplementacji i leczenia niedoborów witaminy B12 lub kwasu foliowego.

Witamina B12 (kobalamina, cyjanokobalamina) to największa i najbardziej złożona witamina w diecie człowieka. Składnikiem witaminy B12 jest kobalt – stąd nazwa kobalamina.

Witamina B12 jest kluczowa w przebiegu prawidłowej hematopoezy. Jej aktywne formy, metylokobalamina i adenozylokobalamina, są katalizatorami przemiany białek i kwasów nukleinowych, np. przemiany homocysteiny do metioniny. Metabolizm witaminy B12 jest ściśle związany z metabolizmem kwasu foliowego. Witamina B12 jest odpowiedzialna za jego przyswajanie przez erytrocyty.

Objawami niedoboru tej witaminy mogą być:

szybkie męczenie się, bladość skóry, apatia, ogólne osłabienie, czyli symptomy niedokrwistości;
problemy z pamięcią, rozdrażnienie, silne bóle głowy – symptomy wynikające z upośledzenia funkcji układu nerwowego. Niedobór witaminy B12 związany jest również z depresją.

Niedobór witaminy B12 powoduje również zaburzenia przemiany homocysteiny, podwyższenie jej stężenia, co jest czynnikiem ryzyka rozwoju miażdżycy.

Należy podkreślić, iż objawy hematologiczne (niedokrwistość) występują dopiero wówczas, gdy organizm wykorzysta ok. 90% zapasów witaminy B12 zgromadzonej w wątrobie. Dzieje się tak, jeśli jej poziom we krwi jest niższy niż 200 pg/ml, czyli występuje jawny niedobór. Stężenie 200-400 pg/ml ocenia się jako wartości granicznie, gdzie sugerowana jest dalsza diagnostyka niedoborów (poziom kwasu metylomalonowego lub holotranskobalaminy). Przy takim poziomie witaminy B12 mogą już się rozwijać objawy neurologiczne lub kardiologiczne, dlatego jako wystarczający ocenia się poziom 400 pg/ml.

Podwyższony poziom witaminy B12 może wystąpić w przewlekłej niewydolności nerek, chorobach autoimmunologicznych lub stanach zapalnych. Może być również związany z uszkodzeniem i chorobami wątroby – większość witaminy B12 magazynowana jest wewnątrz komórek wątroby – hepatocytów, ich uszkodzenie uwalnia witaminę B12 do krwiobiegu.

W 2021 roku badanie ukazało się badanie wskazujące, że trwałe podwyższenie witaminy B12 (mierzone dwukrotnie w odstępie 30 dni) wykazuje silną korelację z występowaniem nowotworu niehematologicznego (guza litego). Autorzy pracy podkreślają, iż jednorazowe stwierdzenie podwyższonego poziomu witaminy B12 mogą być efektem ostrego stanu zapalnego w przebiegu chorób autoimmunologicznych lub zapalnych, po ich ustąpieniu następuje normalizacja stężenia witaminy B12. Dlatego badanie witaminy B12 należy wykonać po raz drugi, po ok. 30 dniach.

Badanie poziomu witaminy B12 jest wykonywane w diagnostyce niedokrwistości w celu zróżnicowania jej przyczyn. Wskazaniem do badania są również zaburzenia neurologiczne, którym może towarzyszyć niedobór witaminy B12.

Ponadto badanie poziomu witaminy B12 jest wskazane u osób:

na diecie wegetariańskiej;
stosujących leki: inhibitory pompy protonowej (stosowane w przypadku refluksu – „zgagi’), metformina, kwas acetylosalicylowy, sulfasalazyna;
po 50 r.ż., zwłaszcza jeśli występują objawy takie jak refluks czy „zgaga”;
nadużywających alkoholu;
z chorobami przewodu pokarmowego: zespoły złego wchłaniania, celiakia, SIBO, afty w jamie ustnej, „zajady”.

Na niedobór witaminy B12 szczególnie narażone są kobiety w ciąży, dzieci i osoby starsze.

Witamina D-25(OH)

Badanie służy oznaczeniu poziomu witaminy D-25(OH) we krwi, co odzwierciedla jej zasoby w organizmie pacjenta, wskazuje zapotrzebowanie na suplementację oraz monitoruje jej bezpieczeństwo i efektywność. Wynik badania poziomu witaminy D stanowi punkt wyjścia do wdrożenia określonej dawki preparatu z witaminą D lub jej modyfikacji. Badanie wykonywane metodą chemiluminescencji bezpośredniej.

Witamina D to rozpuszczalna w tłuszczach witamina, o bardzo szerokiej aktywności biologicznej. Jej źródłem jest synteza skórna (ekspozycja na promieniowanie UV o długości 280-300 nm) oraz dieta. Najważniejsze znaczenie odgrywają dwie pochodne witaminy D:

ergokalcyferol – witamina D2 (jej źródłem w diecie są pokarmy pochodzenia roślinnego);
cholekalcyferol – witamina D3 (jej źródłem w diecie są pokarmy pochodzenia zwierzęcego).

Witamina D odgrywa szereg funkcji w organizmie człowieka. Pierwszą poznaną jej funkcją była kontrola aktywności gospodarki wapniowo-fosforanowej i warunkowanie właściwego przebiegu procesu kostnienia. Dziś wiemy, że istotne jest również jej działanie plejotropowe i wpływ na ekspresję genów, dzięki czemu właściwy poziom witaminy D może przyczyniać się do obniżenia ryzyka rozwoju wielu chorób: nowotworów, alergii, astmy, schorzeń układu sercowo-naczyniowego, chorób autoimmunizacyjnych. Udowodniono również wpływ witaminy D na odporność.

Niedobór witaminy D jest powszechny, w Polsce i Niemczech niedobór o różnym nasileniu stwierdza się u blisko 90% osób (zarówno dzieci, jak i dorosłych).

Wartości referencyjne witaminy D, ich interpretacja i postępowanie:

0–10 ng/ml – niedobór ciężki witaminy D, konieczne jest wdrożenie leczenia i kontrola jej efektów po 1-3 miesiącach terapii;
>10–20 ng/ml – niedobór znaczny witaminy D – jeśli jest wdrożone leczenie lub suplementacja, należy sprawdzić, czy jest odpowiednio prowadzona. Jeśli tak, konieczna jest korekta dawki;
20 – 30 ng/ml – niewystarczające (suboptymalne) stężenie witaminy D – jeśli jest prowadzona suplementacja, korekta dawki, jeśli nie jest wdrożona, należy rozpocząć przyjmowanie witaminy D;
30 – 50 ng/ml – optymalne stężenie witaminy D, brak niedoborów – zalecane są dawki profilaktyczne witaminy D;
>50 – 100 ng/ml – wysokie stężenie witaminy D – wskazanie do korekty dawki lub – jeśli stężenie witaminy D jest powyżej 75 ng/ml – zaprzestanie suplementacji na okres 1-2 miesięcy i kontrola stężenia;
>100 ng/ml – toksyczne stężenie witaminy D – należy bezwzględnie przerwać suplementację witaminy D, ocenić poziom wapnia w surowicy i w moczu oraz monitorować 25(OH)D w odstępach miesięcznych aż do uzyskania stężenia 25(OH)D ≤50 ng/ml.

Badanie poziomu witaminy D jest rekomendowane:

przed rozpoczęciem suplementacji, aby ustalić właściwą dawkę;
monitorowanie suplementacji – po ok. 3 miesiącach od jej rozpoczęcia.

Po ustaleniu właściwej dawki suplementacyjnej wskazane jest wykonywanie oznaczenia poziomu witaminy D raz w roku.

Badanie jest szczególnie zalecane dla pacjentów z grup ryzyka niedoborów witaminy D Są to:

kobiety w okresie okołomenopauzalnym (premenopauza i menopauza),
osoby na dietach eliminacyjnych (zwłaszcza na diecie bezmlecznej),
pacjenci z nadwagą lub niedowagą,
osoby o niskiej aktywności fizycznej (mniej niż 30 minut dziennie),
osoby po 65 r.ż.,
pacjenci z obniżoną odpornością, zapadający na infekcje wirusowe lub bakteryjne,
pacjenci z osteoporozą, chorobami układu sercowo-naczyniowego, RZS, chorobą Hashimoto, cukrzycą t. 1, łuszczycą i innymi chorobami autoimmunologicznymi,
osobom z problemami ze strony przewodu pokarmowego (upośledzone wchłanianie, stany zapalne jelit, zespół jelita drażliwego).

Żelazo w surowicy

Oznaczenie poziomu żelaza w surowicy wykonuje się w celu diagnostyki jego niedoborów lub nadmiaru. Niedobór żelaza jest jednym z najczęstszych niedoborów pokarmowych.

W warunkach patologicznych do utraty żelaza dochodzi najczęściej z powodu przewlekłej utraty krwi. Przewlekłe stany zapalne, poważne infekcje, choroby nowotworowe mogą również prowadzić do niedoborów tego pierwiastka. Przyczyną zubożenia tego składnika w organizmie są też diety ubogie w dobrze przyswajalne żelazo hemowe, przyjmowanie leków upośledzające wchłanianie żelaza (np. inhibitory pompy protonowej), fityniany zawarte np. herbacie lub procesy zapalne dystalnej części żołądka, dwunastnicy i jelita cienkiego.

Osoby szczególnie narażone na niedobór żelaza w organizmie to:

kobiety (miesiączkujące, ciężarne, karmiące),
dzieci,
sportowcy,
osoby nie dietach niedoborowych,
osoby w podeszłym wieku,
wegetarianie (jeśli dieta jest źle zbilansowana),
chorzy z zaburzeniami wchłaniania (celiakia, NChZJ),
osoby otyłe.

Niedobór żelaza w organizmie przyczynia się do upośledzenia tworzenia hemoglobiny, co prowadzi do niedokrwistości z niedoboru żelaza. Ponadto obniżony poziom żelaza obserwuje się przy niedokrwistościach chorób przewlekłych, zakażeniach, nowotworach oraz stanach zapalnych. Niedobór żelaza wpływa także na obniżenie odporności organizmu.

Niedokrwistości z niedoboru żelaza często towarzyszą niespecyficzne objawy. Może być to uczucie braku sił, słabości, drażliwość, bóle i zawroty głowy, szumy uszne, problemy z koncentracją, a u pacjentów z zaawansowaną miażdżycą naczyń może dojść do powikłań naczyniowych mózgu.

Nadmierna podaż żelaza z dietą nie jest przyczyną zaburzeń, natomiast występują one u osób z hemochromatozą, również po częstych przetoczeniach krwi i nadmiernej suplementacji preparatów zawierających żelazo.

Nadmierna podaż żelaza powoduje zaburzenia pracy: układu pokarmowego (biegunki, nudności, wymioty), sercowo-naczyniowego, ośrodkowego układu nerwowego, wątroby nerek trzustki, nasila produkcję wolnych rodników, może powodować zmniejszone wchłanianie innych pierwiastków (miedzi i cynku).

Żelazo w surowicy – kto i kiedy powinien wykonać badanie poziomu żelaza?

Badanie żelaza we krwi jest wykonywane w celu wykrycia nieprawidłowości związanych z poziomem tego pierwiastka występującym m.in. w niedokrwistości z niedoboru żelaza i hemochromatozie. Zalecane m.in. u pacjentów po obfitych krwawieniach oraz z problemami jelitowymi.

Badanie poziomu żelaza powinno być również wykonywane przez miesiączkujące kobiety – szacuje się, iż niedobór żelaza występuje o ok. 10% kobiet.

meditest

Badania

Nasze badania

Skontaktuj się z nami

Menu

Kontakt